✍️ प्रस्तावना : शिक्षण कुठे चाललंय?

आज शिक्षणाकडे पाहण्याची दृष्टी झपाट्याने बदलत चालली आहे. एकेकाळी शिक्षण म्हणजे संस्कार, शिस्त आणि माणूस घडवण्याची प्रक्रिया होती; परंतु हळूहळू ते एक व्यवसायिक व्यवस्था बनत असल्याचं चित्र दिसत आहे. शाळा, अभ्यासक्रम आणि सुविधा यांच्यासोबतच फी सातत्याने वाढताना दिसते, आणि शिक्षणाचा मूळ उद्देश कुठेतरी मागे पडतो आहे.

माझी मराठी शाळा

एका बाजूला English medium शाळांची फी इतकी वाढली आहे की सामान्य माणूस, कष्टकरी पालक आणि गरीब कुटुंबांना दर्जेदार शिक्षण परवडेनासं झालं आहे. फी भरता येत नाही म्हणून अनेक पालक भीती आणि दबावाखाली निर्णय घेत आहेत, तर काहींना आपल्या आर्थिक क्षमतेपलीकडे जावं लागत आहे. परिणामी शिक्षण हा हक्क न राहता हळूहळू परवडणाऱ्या लोकांसाठीची सोय बनत चालल्याची भावना निर्माण होते.

दुसऱ्या बाजूला शिक्षणातील संस्कार, शिस्त आणि माणुसकी यांना दुय्यम स्थान मिळत असल्याचं वास्तवही दिसून येतं. भाषा शिकवली जाते, ज्ञान दिलं जातं; पण आदर, जबाबदारी आणि माणूसपण घडवणारी मूल्ये अनेक ठिकाणी दुर्लक्षित राहतात. शिक्षण म्हणजे फक्त गुण आणि स्पर्धा, अशी मर्यादित समजूत तयार होत चालली आहे.

याच पार्श्वभूमीवर आज एक अत्यंत गंभीर निर्णय चर्चेत आहे — मराठी शाळा बंद करण्याचा. हा निर्णय फक्त शाळांच्या इमारतींपुरता मर्यादित नाही; तो आपल्या भाषेच्या, संस्कृतीच्या आणि पुढील पिढीच्या शिक्षणाच्या पायावर परिणाम करणारा आहे.

🔥 आमचा कुठल्याही भाषेचा तिरस्कार नाही — पण अन्याय सहन नाही

ही भूमिका कोणत्याही भाषेविरोधात नसून शैक्षणिक न्याय आणि सामाजिक समतोलाच्या बाजूने आहे. मातृभाषेला प्राधान्य देणं म्हणजे इतर भाषा नाकारणं नाही, तर शिकण्याचा पाया मजबूत करणं होय. मुलं मातृभाषेत शिकताना विषय अधिक लवकर समजून घेतात, विचार मांडतात आणि आत्मविश्वासाने प्रश्न विचारतात — हे शैक्षणिक आणि मानसशास्त्रीय वास्तव आहे.

मराठी शाळा – समाजाचा पाया

मराठी शाळा केवळ अभ्यासक्रम शिकवणाऱ्या संस्था नसून समाजाशी घट्ट जोडलेल्या व्यवस्था आहेत. शिक्षक–विद्यार्थी–पालक यांच्यातील आपुलकी, जबाबदारी आणि विश्वास यामुळे शिक्षण फक्त गुणांपुरतं मर्यादित राहत नाही, तर व्यक्तिमत्त्व घडवण्याची प्रक्रिया बनते. ही सामाजिक बांधिलकी पिढ्यान्‌पिढ्या तयार झालेली असल्यामुळे मराठी शाळांमधील संस्कार अधिक खोलवर आणि टिकाऊ स्वरूपात रुजतात.

शाळा बंद करण्याचा निर्णय घेताना केवळ पटसंख्या, खर्च किंवा आकडे पाहणं अपुरं ठरतं. कारण अशा निर्णयाचा थेट परिणाम गरीब, ग्रामीण कुटुंबं आणि विशेषतः मुलींच्या शिक्षणावर होतो. शिक्षण हा मूलभूत हक्क मानायचा असेल, तर तो सुलभ, सुरक्षित आणि सर्वांसाठी उपलब्ध ठेवणं ही सरकार आणि समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

म्हणूनच मराठी शाळा बंद करणं हा उपाय नाही.
मराठी शाळा सक्षम करणं — आधुनिक शिक्षणपद्धती, bilingual model, शिक्षक प्रशिक्षण आणि आवश्यक सुविधा देणं — हाच न्याय्य, टिकाऊ आणि भविष्याभिमुख मार्ग आहे.
ही भूमिका भावनिक नाही, तर विचारपूर्वक, समतोल आणि समाजहिताचा निर्णय मागणारी आहे.

English Medium शाळांची वास्तव स्थिती 

आज अनेक English Medium शाळा शिक्षणापेक्षा व्यवसायिक मानसिकतेतून चालत असल्याचं चित्र दिसत आहे. अर्थात सर्वच English medium शाळा तशाच आहेत असं नाही; मात्र एकूण शिक्षणव्यवस्थेत फी, ब्रँड आणि स्पर्धा यांना अनावश्यक प्राधान्य मिळत असल्याचं वास्तव नाकारता येत नाही. वाढत्या फीमुळे दर्जेदार शिक्षण सामान्य, मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांसाठी दिवसेंदिवस परवडणं कठीण होत चाललं आहे. परिणामी शिक्षण हा हक्क न राहता हळूहळू परवडणाऱ्या वर्गापुरती मर्यादित सुविधा बनत चालली आहे.

महाग शिक्षण आणि बदललेली शिक्षणव्यवस्था

फी जास्त असणं म्हणजे आपोआप दर्जेदार संस्कार मिळतील, हा मोठा गैरसमज आहे. अनेक ठिकाणी भाषा आणि कौशल्यांवर भर दिला जातो; मात्र शिस्त, आदर, जबाबदारी आणि मूल्यनिर्मिती यांना दुय्यम स्थान मिळताना दिसतं. याच पार्श्वभूमीवर शिक्षक–विद्यार्थी नात्यातही बदल झाला असून, गुरु–शिष्य परंपरेऐवजी अनेक ठिकाणी औपचारिक आणि व्यवहारिक संबंध निर्माण होत आहेत.

या सगळ्याचा परिणाम असा होतो की शिक्षण हे केवळ मार्क्स आणि इंग्रजी भाषा मिळवण्यापुरतं मर्यादित राहतं. माणूस घडवणं, विचारशक्ती विकसित करणं आणि समाजासाठी जबाबदार नागरिक तयार करणं — हा शिक्षणाचा मूळ उद्देश अनेक ठिकाणी मागे पडताना दिसतो. ही बाब भावनेपेक्षा वास्तव म्हणून स्वीकारणं आवश्यक आहे.

मराठी शाळा बंद करण्याचा निर्णय — योग्य की चुकीचा?

अलीकडे महाराष्ट्र विधानसभामध्ये देण्यात आलेल्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील सुमारे १८ हजार जिल्हा परिषद शाळा बंद होऊ शकतात, ही बाब समोर आली आहे. हा आकडा केवळ प्रशासनाच्या कागदोपत्री नोंदीपुरता मर्यादित नाही; तो हजारो गावांतील गरीब, ग्रामीण आणि सामान्य कुटुंबांतील मुलांच्या शिक्षणाच्या भवितव्याशी थेट जोडलेला आहे. शाळा बंद होणे म्हणजे फक्त इमारती बंद होणे नव्हे, तर अनेक मुलांसाठी शिक्षणाची संधीच नष्ट होणे होय.

शाळा बंद म्हणजे संधी बंद

या निर्णयामागे सरकारकडून एक प्रमुख कारण पुढे केलं जातं — पटसंख्या कमी असणे. पण इथेच खरा आणि मूलभूत प्रश्न उभा राहतो. पटसंख्या कमी का झाली? मराठी शाळांना पुरेशा सुविधा, आधुनिक शिक्षणपद्धती, तंत्रज्ञान, क्रीडा, कौशल्याधारित अभ्यासक्रम आणि शिक्षक प्रशिक्षण यासाठी आवश्यक संधी दिल्या गेल्या का? जर या गोष्टी आधीच दुर्लक्षित राहिल्या असतील, तर त्याचे परिणाम म्हणून पटसंख्या कमी होणं हे स्वाभाविकच आहे. त्यामुळे केवळ परिणाम पाहून निर्णय घेणं हे कारणांचा विचार न करता केलेलं धोरण ठरतं.

केवळ आकड्यांच्या आधारावर शाळा बंद करणं म्हणजे समस्येचं मूळ न सोडवता जबाबदारी झटकून टाकण्यासारखं आहे. मराठी शाळा बंद करणं म्हणजे गरीब, ग्रामीण आणि सामान्य कुटुंबांतील मुलांवर थेट अन्याय करणं होय. ज्या कुटुंबांना महागड्या English medium शाळांची फी परवडत नाही, त्यांच्यासाठी जिल्हा परिषद शाळाच शिक्षणाचा एकमेव, विश्वासार्ह आणि सुलभ आधार असतो. ही शाळा बंद झाली, तर त्या मुलांच्या शिक्षणाचा प्रवास मधेच थांबण्याची किंवा कायमस्वरूपी तुटण्याची शक्यता निर्माण होते.

म्हणूनच खरा प्रश्न असा नाही की शाळा बंद करायच्या की नाही,
तर प्रश्न असा आहे — शाळा बंद करणे हा उपाय आहे का?
शाळा बंद न करता त्यामध्ये सुधारणा करणे, त्यांना सक्षम करणे, आधुनिक शिक्षणाशी जोडणे, शिक्षकांना आवश्यक प्रशिक्षण देणे आणि विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची आवड निर्माण करणे — हाच दीर्घकालीन, न्याय्य आणि समाजहिताचा मार्ग आहे.

शाळा बंद केल्याने कागदोपत्री आकडे कमी होतील,
पण सामाजिक आणि शैक्षणिक प्रश्न अधिक गंभीर होतील.
उलट, मराठी शाळा सक्षम केल्या तर शिक्षण, भाषा आणि संस्कृती —
या तिन्ही गोष्टी एकाच वेळी वाचू शकतात.
म्हणूनच हा निर्णय भावनेपेक्षा विचार, वास्तव आणि दूरदृष्टी यांच्या आधारे पुन्हा तपासण्याची गरज आहे.

📌 शिक्षण हा हक्क — शाळा बंद करणं योग्य का?

शिक्षण हा केवळ एक पर्याय किंवा सुविधा नसून तो मूलभूत हक्क आहे. तो दान नाही, सवलत नाही, किंवा परिस्थितीनुसार देण्याजोगी गोष्ट नाही; तर तो प्रत्येक मुलाचा जन्मसिद्ध अधिकार आहे. भारताच्या संविधानाने जेव्हा शिक्षणाला हक्काचा दर्जा दिला, तेव्हा राज्याची भूमिका फक्त व्यवस्थापकाची न राहता संरक्षकाची झाली.

अशा परिस्थितीत शाळा बंद करण्याचा निर्णय हा केवळ प्रशासकीय किंवा आर्थिक राहत नाही; तो थेट मुलांच्या हक्कांवर परिणाम करणारा ठरतो. मग एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो —
जर शिक्षण हा हक्क आहे,
तर तो मिळवण्याची सोयच कमी करणारा निर्णय
त्या हक्काच्या भावनेशी सुसंगत कसा ठरू शकतो?

मुलींचं शिक्षण आणि गावातील शाळा

विशेषतः ग्रामीण भागात, गावातच शाळा नसेल तर त्याचा सर्वात मोठा फटका मुलींच्या शिक्षणाला बसतो. दूरवरच्या शाळेत मुलींना पाठवताना पालकांच्या मनात सुरक्षिततेची भीती, प्रवासाचा खर्च, वेळेचा अपव्यय आणि सामाजिक अडथळे निर्माण होतात. याचा थेट परिणाम उपस्थितीवर होतो — गैरहजेरी वाढते, गळती वाढते आणि अनेक वेळा शिक्षण अर्ध्यावरच थांबतं.
म्हणून प्रश्न असा आहे की, शाळा बंद करण्याचा निर्णय घेताना या वास्तव परिस्थितीचा गांभीर्याने विचार केला जातो का?

शाळा बंद झाल्यावर अनेक कुटुंबांसमोर स्थलांतराशिवाय दुसरा पर्याय उरत नाही. शिक्षणासाठी गाव सोडून शहरांकडे धाव घ्यावी लागते. यामुळे गावं हळूहळू रिकामी होतात, तर शहरांवर लोकसंख्येचा प्रचंड ताण वाढतो. झोपडपट्ट्यांची वाढ, बेरोजगारी, असुरक्षित आयुष्य आणि सामाजिक असमतोल — या सगळ्या समस्या याच साखळीचा भाग बनतात. त्यामुळे शाळा बंद करणं हा फक्त शिक्षणाचा प्रश्न न राहता, सामाजिक स्थैर्य आणि संतुलनाचा प्रश्न बनतो.

म्हणूनच सरकारला हा प्रश्न विचारणं केवळ योग्यच नाही, तर आवश्यक आहे —
शाळा बंद करून समस्या सुटणार आहेत का,
की त्या अधिक खोल आणि व्यापक होणार आहेत?

जर शिक्षणाला खरोखरच हक्क मानायचं असेल,
तर तो कागदावर नव्हे, तर प्रत्यक्ष आयुष्यात
जपण्याची जबाबदारीही स्वीकारली पाहिजे.

मराठी शाळा बंद = मुली शिक्षणाबाहेर? 

मराठी शाळा बंद करण्याचा निर्णय घेतला की त्याचा सर्वात मोठा आणि गंभीर परिणाम मुलींच्या शिक्षणावर होतो. विशेषतः ग्रामीण भागात, गावातच शाळा नसेल तर मुलींना दूरच्या शाळेत पाठवण्याबाबत पालकांच्या मनात स्वाभाविक भीती निर्माण होते. सुरक्षिततेचा प्रश्न, प्रवासासाठी लागणारा वेळ आणि खर्च, रस्त्यांची परिस्थिती आणि सामाजिक बंधनं — या सगळ्यांचा थेट परिणाम मुलींच्या शालेय उपस्थितीवर होतो.

मुलींचं शिक्षण आणि गावातील शाळा

सुरुवातीला ही उपस्थिती कमी होते. त्यानंतर गैरहजेरी वाढते. आणि हळूहळू शिक्षण पूर्णपणे सुटण्याची शक्यता निर्माण होते. अनेक वेळा शाळा दूर असल्यामुळे किंवा पर्याय उपलब्ध नसल्यामुळे मुलींवर घरकामाची जबाबदारी टाकली जाते. “शाळा लांब आहे”, “परिस्थिती नाही”, “नंतर पाहू” अशा कारणांमधून शिक्षण मागे पडतं. काही ठिकाणी याच साखळीचा पुढचा टप्पा म्हणजे लवकर लग्नाचा धोका — जो मुलीच्या आयुष्याची दिशा कायमची बदलून टाकतो.

मुलीचं शिक्षण अर्धवट राहणं ही केवळ एका व्यक्तीची हानी नाही; तो संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीवर घाला आहे. शिकलेली मुलगी म्हणजे सक्षम कुटुंब, जागरूक पिढी आणि सशक्त समाज. आणि ही संधी जर शाळा बंद करण्याच्या निर्णयामुळे हिरावून घेतली जात असेल, तर तो निर्णय केवळ शैक्षणिक न राहता सामाजिक अन्यायाचा ठरतो.

याच पार्श्वभूमीवर मराठी शाळा म्हणजे मुलींसाठी सुरक्षित आणि ओळखीचं वातावरण ठरतं. गावातली शाळा, ओळखीचे शिक्षक, परिचित परिसर आणि विश्वासाचं नातं — यामुळे पालक निर्धास्त असतात. मुलींना रोज शाळेत पाठवताना भीती नसते, अडथळे कमी असतात आणि शिक्षणात सातत्य राहू शकतं. मराठी शाळा केवळ अभ्यासक्रम शिकवत नाही, तर मुलींच्या शिक्षणाला सामाजिक संरक्षण देण्याचं कामही करते.

म्हणूनच मराठी शाळा बंद करणं म्हणजे फक्त एक शैक्षणिक निर्णय नाही;
तो मुलींच्या स्वप्नांशी, त्यांच्या सुरक्षिततेशी आणि त्यांच्या भविष्याशी खेळ करणारा गंभीर सामाजिक निर्णय आहे.
असा निर्णय घेताना आजचा खर्च किंवा आकडे नव्हे, तर त्याचे दीर्घकालीन परिणाम समजून घेणं अत्यंत आवश्यक आहे.

शाळा बंद → गाव रिकामं → शहरांवर ताण 

शाळा बंद करण्याचा निर्णय हा केवळ शिक्षणापुरता मर्यादित राहत नाही; तो संपूर्ण सामाजिक रचनेवर खोलवर परिणाम करणारा ठरतो. गावात शाळा नसेल, तर शिक्षणासाठी कुटुंबांना शहरांकडे स्थलांतर करण्याशिवाय दुसरा व्यवहार्य पर्याय उरत नाही. सुरुवातीला हे स्थलांतर “फक्त मुलांच्या शिक्षणासाठी” केलं जातं, पण हळूहळू ते कायमस्वरूपी विस्थापनात बदलतं.

शिक्षणासाठी स्थलांतर

या स्थलांतराचा थेट आणि तीव्र परिणाम शहरांवर दिसतो. आधीच ताणाखाली असलेल्या शहरांमध्ये झोपडपट्ट्यांची वाढ होते, बेरोजगारी वाढते, असुरक्षित आणि अस्थिर आयुष्य जगणाऱ्या कुटुंबांची संख्या वाढते. आरोग्य, पाणी, वाहतूक, शिक्षण आणि रोजगार — या सगळ्या पायाभूत सुविधांवर अतिरिक्त ताण येतो. शहरांची व्यवस्था इतक्या मोठ्या प्रमाणावर येणाऱ्या लोकसंख्येला सामावून घेऊ शकत नाही, आणि शेवटी या ताणाचा सर्वात मोठा फटका स्थलांतरित कुटुंबांनाच बसतो.

दुसऱ्या बाजूला गावं मात्र हळूहळू रिकामी होत जातात. शिक्षणासाठी बाहेर गेलेली तरुण पिढी परत येत नाही. परिणामी गावातील आर्थिक हालचाल कमी होते, सामाजिक नातेसंबंध सैल होतात आणि सांस्कृतिक जीवनही कमकुवत होतं. गावात नेतृत्वाची पोकळी निर्माण होते आणि “गाव म्हणजे मागे पडलेलं” अशी मानसिकता अधिक घट्ट होत जाते.

या सगळ्या साखळीचं एक महत्त्वाचं मूळ कारण म्हणजे गावातच दर्जेदार आणि विश्वासार्ह शिक्षणाची कमतरता. जर गावातच सक्षम, आधुनिक आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणव्यवस्था उपलब्ध असेल, तर शिक्षणासाठी स्थलांतर करण्याची गरजच निर्माण होणार नाही. कुटुंबं गावातच राहून मुलांचं भविष्य घडवू शकतात, आणि गावाची सामाजिक व आर्थिक ताकदही टिकून राहते.

म्हणूनच सूत्र अत्यंत सोपं आणि स्पष्ट आहे —
गावातच सक्षम शिक्षण = गावातच भविष्य.

शाळा बंद करून शहरांवर ताण वाढवण्यापेक्षा,
गावातल्या शाळा मजबूत करून,
शिक्षण, रोजगार आणि विकास यांचं संतुलन साधणं
हाच दूरदृष्टीचा, न्याय्य आणि शाश्वत मार्ग आहे.

जिथे मराठी शाळा बदलल्या — तिथे निकाल 

मराठी शाळांमध्ये बदल शक्य नाहीत, असा एक ठाम गैरसमज समाजात खोलवर रुजलेला आहे. “मराठी शाळा म्हणजे मागे पडलेलं शिक्षण” ही प्रतिमा वास्तवावर नव्हे, तर दुर्लक्ष आणि अपुऱ्या संधींवर आधारलेली आहे.

प्रत्यक्षात महाराष्ट्रात अशा अनेक मराठी शाळांची उदाहरणं आहेत जिथे योग्य बदल केल्यानंतर शिक्षणाचा दर्जा आणि निकाल दोन्ही स्पष्टपणे सुधारले आहेत. या शाळांमध्ये प्रचंड खर्च न करता गरजेनुसार सुधारणा करण्यात आल्या — science lab सुरू करण्यात आली, खेळांसाठी ठरावीक वेळ देण्यात आला, basic coding आणि संगणकाची ओळख करून दिली गेली, तसेच उपक्रमाधारित व अनुभवावर आधारित शिक्षणपद्धती स्वीकारली गेली.

बदललेली मराठी शाळा

महत्त्वाचं म्हणजे हे बदल करताना फीमध्ये मोठी वाढ करण्यात आलेली नाही. कमी फी असूनही विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढलेला दिसतो, शैक्षणिक निकाल सुधारतात आणि पालकांचा सहभागही अधिक सक्रिय होतो. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते — दर्जेदार शिक्षणासाठी माध्यम बदलणं गरजेचं नसून, शिक्षणाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलणं गरजेचं आहे.

या यशामागे काही ठरावीक घटक दिसतात — शिक्षकांचा उत्साह, व्यवस्थापनाचं योग्य नियोजन, आधुनिक विचार आणि स्थानिक समाजाचा पाठिंबा. इथे मुलांची बुद्धिमत्ता किंवा शिक्षकांची गुणवत्ता वेगळी नाही; फरक पडतो तो संधी, विश्वास आणि नियोजनाचा.

म्हणूनच या उदाहरणांतून एक ठोस निष्कर्ष समोर येतो —
“होऊ शकतं” हे केवळ कल्पना नाही, तर प्रत्यक्षात घडलेलं वास्तव आहे.
प्रश्न असा नाही की मराठी शाळांमध्ये बदल होऊ शकतात का;
खरा प्रश्न असा आहे की आपण ते बदल करण्याची इच्छाशक्ती आणि सातत्य दाखवतो का?

गावातील मराठी शाळा — नात्यांची शाळा

तुम्ही कधी गावातील मराठी शाळा पाहिली आहे का?
जर पाहिली असेल, तर एक गोष्ट नक्की जाणवली असेल — ती शाळा फक्त शिकवण्याची जागा नसते, ती नात्यांची शाळा असते. इथे शिक्षण केवळ अभ्यासक्रमापुरतं मर्यादित नसून, ते माणसांमधल्या नात्यांवर उभं असतं.

गावातील मराठी शाळांमध्ये शिक्षकांना प्रचंड मान असतो, कारण शिक्षक इथे फक्त नोकरी करणारा कर्मचारी नसतो, तर गावाच्या सामाजिक रचनेचा भाग असतो. विद्यार्थी आणि शिक्षक यांच्यात औपचारिक अंतर कमी असतं; त्याऐवजी आपुलकी, ओळख आणि विश्वासाचं नातं तयार झालेलं असतं. हे नातं नियमांनी नाही, तर रोजच्या अनुभवांनी घडलेलं असतं.

नात्यांची शाळा

गावातला शिक्षक केवळ वर्गात धडा शिकवणारा नसतो. कोणत्या मुलाकडे वही नाही, कुणाला पुस्तकांची गरज आहे, कुणी उपाशी आहे किंवा कुणाच्या घरची परिस्थिती बिघडली आहे — ही सगळी माहिती त्याच्या लक्षात असते. कारण तो विद्यार्थ्यांकडे “इतरांची मुलं” म्हणून पाहत नाही, तर आपलीच मुलं म्हणून पाहतो. म्हणूनच कधी स्वतःच्या पैशांतून वही–पुस्तकं आणणं, कधी मुलांना खाऊ देणं, तर कधी थेट पालकांशी बोलून समस्या समजून घेणं — ही कामं त्याला कर्तव्य म्हणून नव्हे, तर आपुलकीतून करावीशी वाटतात.

या नात्याला प्रतिसादही तितकाच प्रामाणिक मिळतो. विद्यार्थीही शिक्षकांसाठी काही ना काही करतात. कुणी आपल्या शेतातली भाजी आणतो, कुणी घरात केलेले लाडू, चिवडा किंवा जे काही शक्य असेल ते अभिमानाने शिक्षकांसाठी घेऊन येतो. इथे पैशांची देवाणघेवाण नसते, पण भावना, कृतज्ञता आणि आदर यांची श्रीमंती असते. ही देवाणघेवाण कोणत्याही अभ्यासक्रमात शिकवता येत नाही; ती संस्कारातून तयार होते.

आज कदाचित ही दृश्यं अनेकांना आठवत नसतील, कारण त्याची किंमत त्या क्षणी कळत नाही. पण ज्यांनी हे जगले आहे, त्यांना माहीत आहे — हीच माणुसकी, हीच आपुलकी आणि हीच संस्कारांची शिदोरी आयुष्यभर सोबत राहते. संघर्षाच्या क्षणी, निर्णय घेताना किंवा माणसांशी वागताना हेच संस्कार दिशा देतात.

म्हणूनच गावातील मराठी शाळा म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम शिकवणारी व्यवस्था नाही. ती माणूस घडवणारी, नातं जपणारी आणि समाजाला जोडणारी संस्था आहे. अशा शाळा बंद करणं म्हणजे फक्त एक इमारत बंद करणं नाही;
तो विश्वासाचा धागा तोडणं आहे,
तो संस्कारांचा प्रवाह थांबवणं आहे,
आणि एका संपूर्ण सामाजिक संस्कृतीचं दार लावणं आहे.

मराठी शाळा म्हणजे काय? 

मराठी शाळा म्हणजे केवळ चार भिंती, बाक–डेस्क किंवा वर्गखोल्या नाहीत. ती एक अशी जागा आहे जिथे मुलांना फक्त माहिती दिली जात नाही, तर माणूस म्हणून घडवण्याची प्रक्रिया घडते. इथे शिक्षणाचा उद्देश केवळ परीक्षा पास करणं नसून, आयुष्य जगण्याची तयारी करून देणं हा असतो.

मराठी शाळांमध्ये शिस्त म्हणजे भीतीवर उभी असलेली व्यवस्था नसते, तर समजुतीवर आधारलेली सवय असते. वेळेचं महत्त्व, नियम पाळण्याची जाणीव, मोठ्यांचा आदर आणि लहानांशी आपुलकी — या गोष्टी वेगळ्या तासांमध्ये शिकवल्या जात नाहीत, तर रोजच्या वागण्यातून नकळत रुजवल्या जातात. म्हणूनच हे संस्कार वरवरचे न राहता खोलवर मनात बसतात.

मराठी शाळा ही भाषा, संस्कृती आणि माणुसकी जपणारी व्यवस्था आहे. इथे भाषा केवळ संवादाचं साधन नसते; ती विचारांची, भावनांची आणि ओळखीची वाहक असते. मुलं ज्या भाषेत विचार करतात, त्या भाषेतूनच त्यांचा दृष्टिकोन तयार होतो. मराठीतून शिकलेली मुलं आपली संस्कृती, परंपरा आणि समाजातील नातेसंबंध यांच्याशी जोडलेली राहतात, कारण त्यांची ओळख शिक्षणापासूनच त्या मुळांशी घट्ट जोडलेली असते.

मराठी शाळा ही फक्त शिक्षण देणारी संस्था नसून समाज घडवणारी शिक्षणसंस्था आहे. इथे तयार होणारा विद्यार्थी केवळ गुण मिळवणारा नसतो, तर समाजात जबाबदारीने वागणारा नागरिक बनतो. तो प्रश्न विचारायला शिकतो, प्रत्येक गोष्ट गृहित न धरता विचार करतो आणि स्वतःच्या भूमिकेची जाणीव ठेवतो. ही क्षमता कोणत्याही एका विषयातून नाही, तर संपूर्ण शालेय वातावरणातून तयार होते.

म्हणूनच मराठी शाळा म्हणजे मुळांची शाळा आहे. जसं एखादं झाड उंच वाढण्यासाठी त्याची मुळं मजबूत असावी लागतात, तसंच आयुष्यात कितीही मोठं यश मिळालं तरी त्या यशाला टिकवून ठेवणारा पाया इथेच घातला जातो. मुळं मजबूत असतील, तर वादळ आलं तरी झाड उभं राहतं; आणि पाया मजबूत असेल, तर बदलत्या काळातही माणूस आपली दिशा हरवत नाही.

मराठी शाळा हा पाया देतात.
तो कदाचित चमकदार नसतो, पण तो टिकाऊ असतो.
आणि टिकाऊ पाया असलाच, तरच भविष्य भक्कम उभं राहू शकतं.

मराठी शाळांतून घडलेली नेतृत्व 

आज समाजातील विविध क्षेत्रांकडे पाहिलं, तर एक गोष्ट ठळकपणे जाणवते —
जबाबदारीने काम करणारे, निर्णय घेणारे आणि लोकांना दिशा देणारे अनेक व्यक्ती मराठी शाळेतूनच घडलेले आहेत. शिक्षक, समाजसेवक, प्रशासकीय अधिकारी, कार्यकर्ते किंवा स्थानिक पातळीवर नेतृत्व करणारे लोक — त्यांच्या यशामागे एक समान धागा दिसतो: त्यांची पायाभरणी मराठी शाळेत झालेली असते.

या व्यक्तींनी पुढे जाऊन इंग्रजी शिकली, उच्च शिक्षण घेतलं, वेगवेगळ्या संस्था गाठल्या — यात शंका नाही. पण त्यांचा विचार करण्याचा पाया, मूल्यांची चौकट आणि समाजाकडे पाहण्याची दृष्टी मराठीतूनच घडलेली असते. कारण भाषा ही केवळ संवादाचं साधन नसून, विचार घडवण्याचं माध्यम असते. ज्या भाषेत विचार घडतो, त्या भाषेतच माणसाची मूल्यव्यवस्था तयार होते.

मराठी शाळा मुलांना फक्त अभ्यास शिकवत नाहीत; त्या मुलांना जबाबदारीची जाणीव देतात. वर्गात प्रश्न विचारणं, चुकीला सामोरं जाणं, आपली चूक मान्य करणं आणि स्वतःचं मत मांडणं — या गोष्टी इथे नैसर्गिकरित्या घडतात. अधिकारापेक्षा कर्तव्य, स्पर्धेपेक्षा सहभाग आणि भीतीपेक्षा संवाद यावर भर दिला जातो. हीच मूल्यं पुढे जाऊन नेतृत्वासाठी अत्यावश्यक ठरतात.

खरं तर नेतृत्व म्हणजे केवळ पद, अधिकार किंवा प्रसिद्धी नाही. नेतृत्व म्हणजे निर्णय घेण्याची क्षमता, समाजाची जाणीव, संवेदनशीलता आणि जबाबदारी स्वीकारण्याचं धैर्य. हे गुण कोणत्याही एका विषयातून किंवा प्रशिक्षणातून अचानक निर्माण होत नाहीत; ते लहानपणापासूनच्या शिक्षण वातावरणातून हळूहळू घडतात. मराठी शाळा हे वातावरण नकळत तयार करतात.

म्हणूनच आज समाज चालवणारे अनेक लोक मराठी शाळेतूनच घडले आहेत, हे केवळ भावनिक विधान नाही; तो अनुभवातून आलेला निष्कर्ष आहे. मराठी शाळा “मागास” नाहीत — त्या नेतृत्व घडवणाऱ्या कार्यशाळा आहेत. त्या कदाचित चमकदार जाहिराती करत नाहीत, पण माणूस घडवण्याचं काम शांतपणे आणि सातत्याने करतात.

म्हणून मराठी शाळांकडे केवळ “पर्याय” म्हणून पाहणं ही मोठी चूक आहे. योग्य संधी, आधुनिक बदल, शिक्षकांना पाठबळ आणि समाजाचा विश्वास मिळाला, तर या शाळा भविष्यातही समाजाला दिशा देणारी नेतृत्व तयार करू शकतात. ही परंपरा अभिमानाची आहे — आणि ती जपणं व पुढे नेणं ही फक्त सरकारची नाही, तर आपली सगळ्यांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

मराठी शाळांमध्ये बदल का आवश्यक आहेत? 

आज समाजात मराठी शाळांबद्दल एक मोठा आणि धोकादायक गैरसमज खोलवर रुजलेला दिसतो —
“मराठी शाळा स्वस्त आहेत, पण दर्जेदार नाहीत.”
हा गैरसमज इतका प्रभावी ठरला आहे की अनेक पालक आपल्या आर्थिक क्षमतेपलीकडे जाऊनही private शाळांचा पर्याय निवडतात. शिक्षणासाठी कर्ज काढलं जातं, इतर गरजांवर तडजोड केली जाते; कारण पालकांना वाटतं की दर्जेदार शिक्षण म्हणजे माध्यम बदलणं.

पण वास्तवात प्रश्न शाळेच्या माध्यमाचा नाही, तर संधी, सुविधा आणि दृष्टीकोनाचा आहे. माध्यम बदललं म्हणजे आपोआप दर्जा वाढतो, ही समजूत चुकीची आहे. शिक्षणाची गुणवत्ता ही अभ्यासक्रम, शिक्षक, शिकवण्याची पद्धत, वातावरण आणि विद्यार्थ्यांच्या क्षमतेवर अवलंबून असते — भाषेवर नाही.

हे मान्य करायलाच हवं की private शाळांमध्ये काही चांगल्या गोष्टी दिसतात. आधुनिक शिकवण्याच्या पद्धती, विद्यार्थ्यांच्या आवडी–निवडी ओळखण्याचा प्रयत्न, खेळ, कला आणि तंत्रज्ञानाला दिलं जाणारं महत्त्व, तसेच आत्मविश्वास वाढवणारं वातावरण — या गोष्टी शिक्षणासाठी उपयुक्त आहेत. त्यांचा विरोध करणं योग्य नाही; उलट त्यांचा अभ्यास करून स्वीकार करणं आवश्यक आहे.

मग खरा प्रश्न असा पडतो की, या सगळ्या चांगल्या गोष्टी मराठी शाळांमध्ये का नाहीत?
आणि याच ठिकाणी वास्तव स्पष्ट होतं — हा प्रश्न क्षमतेचा नाही, तर व्यवस्थेचा आहे.

मराठी शाळांमधील शिक्षक कमी दर्जाचे नाहीत. त्यांच्याकडे ज्ञान आहे, अनुभव आहे आणि विद्यार्थ्यांबद्दल आपुलकीही आहे. मराठी शाळांमधील मुलंही कमी बुद्धिमान नाहीत; अनेकदा ती जास्त जिद्दीची आणि परिस्थितीशी लढणारी असतात. पण या शिक्षकांना आणि विद्यार्थ्यांना आवश्यक त्या सुविधा, आधुनिक साधनं, प्रशिक्षण आणि पाठबळ पुरेसं मिळत नाही. त्यामुळे क्षमता असूनही ती पूर्णपणे व्यक्त होऊ शकत नाही.

म्हणूनच मराठी शाळांमध्ये बदल आवश्यक आहेत. हे बदल म्हणजे मूळ मूल्यं सोडणं नव्हे, तर त्या मूल्यांना आधुनिक गरजांशी जोडणं आहे. योग्य नियोजन, आधुनिक शिक्षणपद्धती, कौशल्याधारित अभ्यासक्रम, शिक्षकांसाठी नियमित प्रशिक्षण आणि समाजाचा सक्रिय पाठिंबा मिळाला, तर मराठी शाळाही विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास तितक्याच प्रभावीपणे करू शकतात.

महत्त्वाचं म्हणजे — हे बदल अशक्य नाहीत. महाराष्ट्रातच अशा शाळांची उदाहरणं आहेत जिथे योग्य बदलांमुळे निकाल, आत्मविश्वास आणि पालकांचा विश्वास वाढलेला दिसतो. त्यामुळे प्रश्न असा नाही की “हे होऊ शकतं का?”
खरा प्रश्न असा आहे की —
“आपण ते बदल करायची इच्छाशक्ती दाखवतो का?”

मातृभाषेत शिक्षण = समज वाढ 

मुलांच्या शिक्षणात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे समज — पाठांतर नव्हे, गुण नव्हे, तर समज. आणि ही समज सर्वात जलद, नैसर्गिक आणि खोलवर निर्माण होते ती मातृभाषेतून. कारण मूल ज्या भाषेत विचार करायला शिकतं, त्याच भाषेत ते जग समजून घेत असतं.

मुलं मातृभाषेत शिकताना विषय केवळ लक्षात ठेवत नाहीत, तर तो विचारपूर्वक समजून घेतात. ते प्रश्न विचारतात, स्वतःच्या अनुभवांशी धडे जोडतात आणि “का?” व “कसं?” याचा शोध घेतात. त्यामुळे शिक्षण माहितीपुरतं मर्यादित न राहता विचारक्षम आणि अर्थपूर्ण बनतं.

मानसशास्त्रीयदृष्ट्या पाहिलं तर विचार आधी भाषेत तयार होतो आणि मग तो व्यक्त होतो. जर विचारांची भाषा स्पष्ट आणि ओळखीची असेल, तर निर्णयक्षमता, सर्जनशीलता आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता अधिक मजबूत होते. म्हणूनच मातृभाषेत शिकलेली मुलं केवळ परीक्षेतच नाही, तर आयुष्यातही अधिक आत्मविश्वासाने निर्णय घेताना दिसतात.

महत्त्वाचं म्हणजे मातृभाषेत शिक्षण म्हणजे इंग्रजी नाकारणं नव्हे. इंग्रजी ही आजच्या जगात आवश्यक कौशल्यभाषा आहे आणि ती शिकायलाच हवी. पण इंग्रजी शिकवणं आणि इंग्रजीतूनच शिकवणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पाया जर मराठीचा असेल, तर इंग्रजी शिकताना भीती राहत नाही; उलट आत्मविश्वास वाढतो, कारण मूल आधीच विचार करायला शिकलेलं असतं.

म्हणून धोरणात्मक आणि मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून एक गोष्ट स्पष्ट आहे —
मातृभाषेत शिक्षण म्हणजे प्रगतीला अडथळा नाही,
तर प्रगतीचा वेग वाढवणारा घटक आहे.
मराठी शाळा हा मजबूत पाया देतात, आणि त्यावर उभं राहूनच जागतिक स्पर्धेसाठी सक्षम, आत्मविश्वासपूर्ण आणि विचारशील नागरिक घडू शकतात.

मराठी शाळा बंद = Dropout वाढ 

मराठी शाळा बंद करण्याचा सर्वात धोकादायक आणि दुर्लक्षित परिणाम म्हणजे Dropout वाढ. शाळा गावाबाहेर किंवा दूर गेली की मुलांची नियमित उपस्थिती आपोआप कमी होते. लांबचा प्रवास, वेळेचा अपव्यय, वाहतुकीचा खर्च आणि सुरक्षिततेची चिंता — या सगळ्यांचा थेट परिणाम शाळेत जाण्यावर होतो.

सुरुवातीला गैरहजेरी वाढते, नंतर अभ्यासात मागे पडणं सुरू होतं, आणि हळूहळू शिक्षण पूर्णपणे सुटण्याचा धोका निर्माण होतो. ही प्रक्रिया अचानक होत नाही; ती हळूहळू, पण निश्चितपणे घडते. म्हणूनच Dropout हा आकस्मिक निर्णय नसून व्यवस्थेच्या अपयशाचा परिणाम असतो.

यात आर्थिक ताण हा आणखी मोठा घटक ठरतो. दूरच्या शाळेसाठी प्रवासाचा खर्च, वह्या–पुस्तकं, गणवेश, इतर अनुषंगिक खर्च — हे सगळं अनेक गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांना परवडत नाही. अशा वेळी शिक्षण हा हक्क न राहता “परवडणारी गोष्ट” ठरते, आणि नाईलाजाने मुलांना शाळेबाहेर काढण्याचा निर्णय घेतला जातो.

याचा परिणाम फक्त शिक्षणापुरता मर्यादित राहत नाही. मुलांवर लवकर कामाला जाण्याचा दबाव येतो, तर मुलींवर घरकाम, जबाबदाऱ्या आणि काही ठिकाणी लवकर लग्नाचा धोका वाढतो. शिक्षण अर्धवट सुटणं म्हणजे फक्त एक वर्ष वाया जाणं नाही; ते संपूर्ण आयुष्याच्या संधी कमी करणं आहे — रोजगार, आरोग्य, आत्मनिर्भरता आणि सामाजिक सुरक्षितता या सगळ्यांवर त्याचा परिणाम होतो.

म्हणूनच मराठी शाळा बंद करणं म्हणजे फक्त प्रशासकीय निर्णय नाही, तर भविष्यातील Dropout वाढवणारा सामाजिक धोका आहे. जर सरकारला खरंच Dropout कमी करायचा असेल, तर शाळा बंद करणं नव्हे, तर शाळा जवळ, सक्षम आणि विश्वासार्ह ठेवणं हाच एकमेव परिणामकारक मार्ग आहे.

म्हणूनच Dropout हा केवळ आकड्यांचा प्रश्न नाही; तो आपल्या शिक्षणव्यवस्थेच्या आणि सामाजिक वास्तवाच्या आरशासारखा आहे. जिथे शाळा बंद होतात, तिथे शिक्षणापासून दूर जाण्याची प्रक्रिया आपोआप सुरू होते. शाळा बंद करून Dropout वाढत असेल, तर असा निर्णय शिक्षणाच्या मूळ उद्देशालाच विरोध करणारा ठरतो — कारण शिक्षणाचा हेतू संधी वाढवणं हा आहे, कमी करणं नव्हे.

शाळा बंद केल्याने समस्या सुटत नाहीत; उलट त्या अधिक खोल, व्यापक आणि दीर्घकालीन बनतात. शिक्षणातून बाहेर पडलेली मुलं म्हणजे फक्त शाळा सोडलेली पिढी नाही, तर उद्याच्या रोजगार, आरोग्य, सामाजिक स्थैर्य आणि विकासावर पडणारा थेट परिणाम आहे.

म्हणून जर सरकारला खरंच Dropout कमी करायचा असेल, तर उपाय स्पष्ट आहे —
शाळा बंद करणं नव्हे,
शाळा जवळ ठेवणं, सक्षम करणं आणि विश्वासार्ह बनवणं
हाच एकमेव परिणामकारक मार्ग आहे.

Specialisation Model — मराठी शाळांसाठी का अत्यावश्यक आहे? 

आज शिक्षणव्यवस्थेतील सर्वात मोठी चूक म्हणजे सगळ्या मुलांना एकाच मापात मोजणं. प्रत्यक्षात प्रत्येक मूल वेगळं असतं — कोणाला गणित-विज्ञान आवडतं, कोणाला खेळ, कला, लेखन किंवा तंत्रज्ञान. तरीही सगळ्यांकडून एकसारखी कामगिरी अपेक्षित ठेवली जाते, आणि त्यामुळे अनेक मुलांना “कमकुवत” ठरवलं जातं. प्रत्यक्षात ती कमकुवत नसतात, तर वेगळ्या ताकदीची असतात.

याच ठिकाणी Specialisation Model महत्त्वाचा ठरतो. ठरावीक इयत्तेनंतर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडी व क्षमतेनुसार विशेष गटांमध्ये शिकण्याची संधी दिली, तर मूल अपयशी ठरत नाही; उलट स्वतःच्या ताकदीतून पुढे जाण्याची दिशा मिळते.

Specialisation चे प्रमुख गट

Maths / Science गट
गणित, विज्ञान, प्रयोग, logic आणि problem-solving मध्ये रस असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रयोगशाळा, प्रकल्प, विज्ञान प्रदर्शन आणि उपक्रमाधारित शिक्षणावर भर देता येतो. यामुळे केवळ गुण नव्हे, तर विश्लेषणात्मक विचार विकसित होतो.

Sports गट
खेळात चांगली कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अनेकदा अभ्यासात मागे असल्याचा शिक्का बसतो. Specialisation Model मध्ये मात्र खेळाडूंना स्वतंत्र ओळख मिळते. नियमित सराव, प्रशिक्षक आणि स्पर्धांची संधी दिली, तर हीच मुलं राज्य, राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चमकू शकतात. खेळ हा अभ्यासाचा शत्रू नाही, तर शिस्त आणि नेतृत्व घडवणारा शिक्षक आहे.

कला, नाट्य, लेखन गट
अभिनय, लेखन, वक्तृत्व, चित्रकला किंवा गायनात रस असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी विशेष वर्ग असावेत. यामुळे सर्जनशीलता दबून न जाता खुलते आणि आत्मविश्वास वाढतो. हीच मुलं पुढे लेखक, कलाकार किंवा प्रभावी संवादक बनतात.

Technology गट
Computer, coding, robotics, design thinking आणि basic programming यामध्ये रस असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र तांत्रिक गट तयार करता येतात. हे सगळं मराठीत समजावून, टप्प्याटप्प्याने आधुनिक कौशल्यांकडे नेणं शक्य आहे. यामुळे तंत्रज्ञानाची भीती नाहीशी होते आणि समज निर्माण होते.

Multilingual Exposure — मराठी पाया, जागतिक संधी

Specialisation Model चा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे बहुभाषिक शिक्षण. मराठी हा विचारांचा पाया राहू शकतो; पण इंग्रजीसोबत जर्मन, फ्रेंच, जपानी, स्पॅनिश किंवा चायनीजसारख्या भाषांची ओळख दिली, तर मुलांसाठी जागतिक संधी खुल्या होतात — आणि तरीही ते आपल्या मुळांशी जोडलेले राहतात.

Talent ओळखण्याची प्रक्रिया

ही प्रक्रिया फक्त परीक्षेपुरती मर्यादित नसावी.
त्यामध्ये —

·         केवळ मार्क्स नव्हे, तर निरीक्षण

·         शिक्षकांचे मत आणि मुलांची आवड

·         खेळ, कला, प्रयोगातील सहभाग

·         पालक–शिक्षक संवाद
यांचा समावेश असावा. त्यामुळे मुलांवर दबाव न येता “मी कमी आहे” हा न्यूनगंड दूर होतो.

या मॉडेलचा मुख्य फायदा

·         शिकण्याची खरी आवड निर्माण होते

·         अपयशाची भीती कमी होते

·         प्रत्येक मुलाला स्वतःचं स्थान मिळतं

·         मराठी शाळांमध्ये गुणवत्ता व आत्मविश्वास वाढतो

Specialisation Model म्हणजे शिक्षणाचं विभाजन नाही, तर योग्य मार्गदर्शन आहे.
हा बदल मराठी शाळांमध्ये झाला, तर याच शाळा भविष्यात डॉक्टर, इंजिनिअर, खेळाडू, कलाकार, तंत्रज्ञ — आणि जागतिक स्तरावर काम करणारे बहुभाषिक नागरिक घडवू शकतात.

Sports आणि कला — शिक्षणाचा अविभाज्य भाग 

आजही अनेक शाळांमध्ये खेळांकडे फक्त PT तासांपुरतं पाहिलं जातं. खेळ म्हणजे अभ्यासातून थोडी सुटका, अशी समजूत अजूनही प्रचलित आहे. पण ही समजूत शिक्षणाला अपूर्ण ठेवणारी आहे. प्रत्यक्षात खेळ हे शिक्षणाचाच अविभाज्य भाग आहेत, कारण खेळातून जे घडतं ते कोणत्याही पुस्तकातून शिकवता येत नाही.

खेळ मुलांना शिस्त शिकवतात — वेळ पाळणं, नियम मानणं आणि सातत्य ठेवणं. संघभावना शिकवतात — स्वतःपेक्षा संघ महत्त्वाचा मानणं. नेतृत्व शिकवतात — जबाबदारी घेणं आणि निर्णय करणं. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे पराभव स्वीकारण्याची ताकद देतात. आयुष्यात अपयश अटळ आहे; ते झेलण्याची मानसिक तयारी खेळातूनच तयार होते. ही सगळी मूल्यं शिक्षणाच्या मूळ उद्देशाशी थेट जोडलेली आहेत.

मराठी शाळांमध्ये खेळांना योग्य स्थान द्यायचं असेल, तर प्रशिक्षित क्रीडा प्रशिक्षकांची गरज आहे. शिक्षकांकडून केवळ वेळ भरण्यासाठी खेळ घेण्याऐवजी, योग्य मार्गदर्शन मिळालं तर मुलांची नैसर्गिक क्षमता खुलते. कबड्डी, खो-खो, अॅथलेटिक्स, फुटबॉल, व्हॉलीबॉल यांसारख्या खेळांमध्ये मराठी शाळांची जुनी आणि भक्कम परंपरा आहे. योग्य सराव आणि संधी मिळाल्या, तर हीच मुलं राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर चमकू शकतात.

स्पर्धा आणि टुर्नामेंट्स यांचं महत्त्व फक्त जिंकण्यापुरतं नाही. स्पर्धा म्हणजे अनुभव, आत्मपरीक्षण आणि पुढील ध्येय ठरवण्याची प्रक्रिया. नियमित स्पर्धांमुळे सरावाची सवय लागते आणि अभ्यासातही शिस्त व एकाग्रता वाढते, हे अनेक ठिकाणी दिसून आलं आहे.

खेळांइतकंच महत्त्व कला, नाट्य आणि वक्तृत्व यांनाही आहे. नाटक, भाषण, लेखन, गायन आणि चित्रकला यांमुळे मुलांना स्वतःला व्यक्त करता येतं, विचार स्पष्ट होतात आणि आत्मविश्वास वाढतो. प्रत्येक मूल गणित–विज्ञानातच चमकेल असं नाही; अनेक मुलांची खरी ताकद सर्जनशीलतेत असते. ती ओळखली नाही, तर ती दबून जाते.

म्हणूनच कला ही केवळ वर्षातून एकदा होणाऱ्या सांस्कृतिक कार्यक्रमापुरती मर्यादित न ठेवता, नियमित शिक्षणप्रक्रियेचा भाग असली पाहिजे. कला मुलांना संवेदनशील बनवतात आणि समाजाकडे मानवी दृष्टीने पाहायला शिकवतात.

म्हणून खेळ आणि कला हे “extra” नाहीत; ते essential आहेत.
मराठी शाळांमध्ये जर खेळ आणि कलेला नियोजित, सन्मानाचं स्थान दिलं, तर शिक्षण फक्त परीक्षा आणि गुणांपुरतं न राहता शिस्त, आत्मविश्वास, नेतृत्व आणि सर्जनशीलतेचा सर्वांगीण विकास घडवणारं माध्यम बनेल.

अभ्यासक्रमात बदल — रट्टा नाही, अनुभव 

आजची शिक्षणपद्धती अजूनही मोठ्या प्रमाणावर पाठांतरावर अवलंबून आहे. मुलं उत्तरं पाठ करतात, प्रश्नोत्तरं लक्षात ठेवतात; पण त्या मागचा अर्थ, कारण किंवा प्रत्यक्ष उपयोग समजून घेत नाहीत. या पद्धतीतून गुण मिळतात, पण विचार घडत नाही. परीक्षा संपली की उत्तरं विसरली जातात, आणि शिकलेलं ज्ञान आयुष्यात वापरता येत नाही. म्हणूनच अभ्यासक्रमात केवळ सुधारणा नव्हे, तर मूलभूत बदल करण्याची गरज आहे.

सर्वप्रथम पाठांतरावरचा भर कमी करून समजून घेण्यावर भर द्यायला हवा. विषय समजला की तो आपोआप लक्षात राहतो; पण फक्त पाठ केला तर तो परीक्षेपुरताच मर्यादित राहतो. शिक्षण म्हणजे स्मरणशक्तीची चाचणी नसून विचारशक्ती, तर्कशक्ती आणि निर्णयक्षमता विकसित करणारी प्रक्रिया असायला हवी.

यासाठी Project Based Learning ही पद्धत अत्यंत प्रभावी ठरू शकते. एखाद्या धड्याशी संबंधित छोटा प्रकल्प, प्रयोग किंवा समस्या दिली, तर मूल स्वतः शोध घेते, प्रश्न विचारते आणि उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करते. या प्रक्रियेत मूल केवळ शिकत नाही, तर शिकायचं कसं हेही शिकतं. त्यामुळे अभ्यास पुस्तकापुरता न राहता प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडला जातो.

अभ्यासक्रमात स्थानिक उदाहरणांचा वापर करणं खूप महत्त्वाचं आहे. गाव, शेती, पाणी, पर्यावरण, स्थानिक इतिहास, सामाजिक प्रश्न — या गोष्टी मुलांच्या रोजच्या अनुभवातल्या आहेत. जे आपण पाहतो, अनुभवतो, त्यावर आधारित शिक्षण अधिक जिवंत, समजण्यास सोपं आणि परिणामकारक ठरतं. यामुळे विषयांशी आपुलकी निर्माण होते आणि शिकण्याची आवड वाढते.

तसेच प्रयोग, निरीक्षण आणि चर्चा यांना शिक्षणात केंद्रस्थानी ठेवलं पाहिजे. विज्ञानातील प्रयोग, समाजशास्त्रातील निरीक्षण, वर्गातील खुली चर्चा आणि प्रश्नोत्तरं यामुळे मुलांना “का?” आणि “कसं?” विचारण्याची सवय लागते. ही सवयच पुढे संशोधन, नवोन्मेष आणि नेतृत्वासाठी आवश्यक असलेली विचारसरणी तयार करते.

रट्टा कमी करून अनुभवाधारित शिक्षण दिलं, तर अभ्यासाचा ताण कमी होतो आणि शिकण्याची खरी आवड निर्माण होते. मराठी शाळांमध्ये जर हा बदल झाला, तर शिक्षण फक्त परीक्षा पास करण्याचं साधन न राहता आयुष्य समजून घेण्याचं, समस्या सोडवण्याचं आणि स्वतःचा मार्ग शोधण्याचं माध्यम बनेल.

Coding, Computer आणि Robotics शिक्षण 

आज अनेक प्रगत देशांमध्ये मुलांना लहान वयातच coding ची ओळख करून दिली जाते. यामागचा उद्देश लहान वयात प्रोग्रामर तयार करणं नसून, तर्कशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि तांत्रिक विचारसरणी विकसित करणं हा आहे. भविष्यातील जग तंत्रज्ञानावर चालणार आहे, हे ओळखून तिथली शिक्षणव्यवस्था आधीपासूनच तयारी करत आहे.

आपल्याकडे मात्र संगणक शिक्षण अजूनही मर्यादित चौकटीत अडकलेलं दिसतं. अनेक ठिकाणी computer म्हणजे फक्त typing, MS Word किंवा थोडंफार वापर एवढाच अर्थ घेतला जातो. त्यामुळे मुलं संगणक वापरतात, पण तो समजून घेत नाहीत. वापर आणि समज यामधली ही दरी तंत्रज्ञानाबद्दल भीती आणि दुरावा निर्माण करते.

मराठी शाळांमध्ये संगणक शिक्षणाची सुरुवात Scratch सारख्या visual programming पासून सहज करता येऊ शकते. ब्लॉक्स जोडून काम करताना मुलांना logic कसा तयार होतो, आदेश कसे काम करतात आणि समस्या कशा सोडवायच्या हे खेळाच्या माध्यमातून समजतं. कोडची भीती न राहता तंत्रज्ञानाशी मैत्री तयार होते. हा पाया मजबूत झाला की पुढे programming शिकणं सोपं होतं.

कौशल्य शिक्षण मराठी शाळांमध्ये

यानंतर टप्प्याटप्प्याने Java किंवा Python सारख्या भाषांची प्राथमिक ओळख देता येते. मोठा अभ्यासक्रम किंवा परीक्षेचा ताण नको; फक्त मूलभूत कल्पना, सोपी उदाहरणं आणि छोटे प्रोजेक्ट्स पुरेसे असतात. “मी करू शकतो” ही भावना तयार झाली की आत्मविश्वास वाढतो.

तंत्रज्ञान शिक्षणाचा आणखी महत्त्वाचा भाग म्हणजे Robotics. Sensors, motors, circuits आणि मशीन कशा काम करतात हे प्रत्यक्ष हाताने करून पाहिलं, प्रयोग केले, तर शिकणं खोलवर आणि टिकाऊ होतं. Robotics मुळे problem-solving mindset तयार होतो — काही चाललं नाही तर “चूक कुठे झाली?” हा प्रश्न पडतो. शिक्षणाचा खरा उद्देशही हाच आहे.

जर coding, computer आणि robotics हे शिक्षणाचा भाग झाले, तर मराठी शाळांमधील मुलं तंत्रज्ञानाच्या जगात मागे राहणार नाहीत. मातृभाषेतून समजावून दिलेलं, टप्प्याटप्प्याने दिलेलं तांत्रिक ज्ञान मराठी शाळांनाही जागतिक स्तरावर सक्षम आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनवू शकतं.

Machine, Design आणि Process समजून घेणं 

आजची मुलं विविध मशीन आणि तंत्रज्ञान वापरतात; पण ती कशी काम करतात याची समज फारशी दिली जात नाही. वापर वाढतोय, पण समज कमी होत चालली आहे. परिणामी मुलं तंत्रज्ञानाची मालक न राहता केवळ वापरकर्ते बनत आहेत. ही दरी भरून काढण्यासाठी मशीन कशा चालतात याची मूलभूत समज लहान वयातच देणं आवश्यक आहे.

खरं तर कोणतीही मशीन एका सोप्या तत्त्वावर चालते —
Input → Process → Output.
स्विच चालू केला की वीज जाते (input), मोटर फिरतो (process) आणि हवा मिळते (output). अशा रोजच्या उदाहरणांतून शिकवलं, तर मशीन गूढ किंवा भीतीदायक न राहता समजण्यासारखं साधन बनतं.

यासोबतच Design Thinking शिक्षणात आणणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. Design म्हणजे फक्त देखणं बनवणं नाही; तर समस्या ओळखणं, तिचं मूळ समजून घेणं आणि उपाय शोधणं. “यावर उपाय कसा काढशील?” असा प्रश्न विचारल्यावर मुलं उत्तर देण्याआधी विचार करायला शिकतात. हीच सवय पुढे नवोन्मेष, संशोधन आणि उद्योजकतेकडे घेऊन जाते.

Process समजून घेणंही अत्यंत गरजेचं आहे. पेन, कपडे, अन्नपदार्थ किंवा घर — प्रत्येक गोष्टीमागे ठरावीक टप्पे असतात. अंतिम परिणामापेक्षा तो प्रवास समजला, तर मेहनतीची किंमत, संयम आणि सातत्याचं महत्त्व मुलांना उमगतं. “झटपट मिळणं” ही मानसिकता कमी होते.

या सगळ्याचा एकत्रित परिणाम म्हणजे problem-solving mindset. अडचण आली की घाबरण्याऐवजी विचार करणं, पर्याय शोधणं आणि उपाय काढणं — हीच मानसिकता शिक्षणाला पुस्तकी मर्यादांमधून बाहेर काढते.

जर machine, design आणि process यांची समज मराठी शाळांमध्ये दिली गेली, तर मुलं केवळ वापरकर्ते न राहता विचार करणारे, समजून घेणारे आणि निर्माण करणारे बनतील. कारण उद्याचं जग वापरणाऱ्यांचं नाही, तर समजून घेऊन उपाय निर्माण करणाऱ्यांचं असणार आहे.

Movie, Media आणि Writing Education 

आजची पिढी चित्रपट, वेब सिरीज, सोशल मीडिया आणि व्हिडिओ यांच्या सतत संपर्कात आहे. मुलं movie पाहतात, reels बनवतात, content consume करतात; पण हे सगळं कसं तयार होतं, त्यामागे किती विचार, नियोजन आणि मेहनत असते याची समज त्यांना फारशी दिली जात नाही. परिणामी मुलं प्रेक्षक किंवा वापरकर्तेच राहतात; सर्जक बनण्याची दृष्टी विकसित होत नाही.

प्रत्यक्षात कोणताही चित्रपट किंवा व्हिडिओ तयार होण्यामागे
story → script → shoot → edit
असा एक शिस्तबद्ध प्रवास असतो. ही प्रक्रिया समजली, तर मुलांना कळतं की मनोरंजन म्हणजे फक्त चमकधमक नाही, तर कल्पना, लेखन, टीमवर्क आणि तांत्रिक कौशल्य यांचा एकत्रित परिणाम आहे. ही जाणीव निर्माण झाली की मुलं कंटेंटकडे अधिक विचारपूर्वक पाहायला लागतात — आणि स्वतः काहीतरी निर्माण करण्याची प्रेरणा मिळते.

Movie education सोबत Creative Writing ला शिक्षणात महत्त्व देणं अत्यंत आवश्यक आहे. आज अनेक मुलं उत्तरं लिहू शकतात, पण स्वतःचे विचार मांडायला संकोचतात. कारण विचार मांडण्याचा सरावच दिला जात नाही. गोष्ट लिहिणं, अनुभव शब्दांत मांडणं, कल्पना व्यक्त करणं — या प्रक्रियेतून कल्पनाशक्ती विकसित होते आणि भाषेवर आत्मविश्वास निर्माण होतो. लेखन म्हणजे केवळ परीक्षेसाठीचं साधन नसून स्वतःला स्पष्टपणे व्यक्त करण्याचं प्रभावी माध्यम आहे, हे लहानपणापासून समजायला हवं.

यामध्ये संवाद लेखन (dialogue writing) हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. चांगला संवाद केवळ चित्रपट किंवा नाटकापुरता मर्यादित नसतो; तो दैनंदिन जीवनातही आवश्यक असतो. योग्य शब्दांची निवड, भावना स्पष्टपणे मांडणं आणि समोरच्याचं म्हणणं समजून घेणं — हे सगळं संवाद लेखनातून शिकता येतं. यामुळे संवादकौशल्य, संवेदनशीलता आणि सामाजिक जाण विकसित होते.

या सगळ्या शिक्षणाचा अंतिम उद्देश एकच आहे —
मुलांना स्वतःचं मत मांडण्याची सवय लावणं.

“मला काय वाटतं?”,
“मी असं का विचार करतो?”,
“यामागे माझं कारण काय?”

हे प्रश्न विचारण्याची आणि त्याची जबाबदार मांडणी करण्याची क्षमता शिक्षणातूनच तयार झाली पाहिजे. जे मूल स्वतःचं मत स्पष्टपणे, निर्भयपणे आणि विचारपूर्वक मांडू शकतं, तेच उद्या सजग नागरिक आणि प्रभावी समाजघटक बनतं.

जर movie, media आणि writing education मराठी शाळांमध्ये आले, तर शिक्षण केवळ पुस्तकापुरतं मर्यादित न राहता सर्जनशील, विचारप्रधान आणि अभिव्यक्तीक्षम बनेल. हा बदल केवळ कलाकार घडवण्यासाठी नाही, तर पत्रकारिता, माध्यमं, डिजिटल कंटेंट, जाहिरात, शिक्षण आणि नेतृत्व यांसारख्या अनेक क्षेत्रांसाठी विचार करणारी पिढी घडवण्यासाठी आवश्यक आहे.

Communication आणि Confidence Building 

आज अनेक विद्यार्थ्यांकडे ज्ञान असतं, समज असते, पण ते व्यक्त करण्याची भीती असते. वर्गात बोलताना, प्रश्न विचारताना किंवा आपलं मत मांडताना अनेक मुलं संकोचतात. ही अडचण बुद्धीची नाही, क्षमतेची नाही; ती संधी आणि सरावाच्या अभावाची आहे. बोलण्याची सवय न लागल्यामुळे आत्मविश्वास दडपला जातो, आणि हळूहळू मुलं स्वतःला कमी समजू लागतात.

म्हणूनच शिक्षणामध्ये communication आणि confidence building यांना स्वतंत्र आणि ठोस महत्त्व देणं अत्यंत गरजेचं आहे. सर्वप्रथम विद्यार्थ्यांची बोलण्याची भीती काढणं आवश्यक आहे. वर्गात मुक्त संवाद, छोटे गट, चर्चा, अनुभव सांगण्याच्या संधी दिल्या, तर मुलं हळूहळू मोकळेपणाने बोलायला लागतात. चूक झाली तरी शिक्षा न करता मार्गदर्शन केलं, तर मुलांना सुरक्षित वाटतं — आणि सुरक्षित वातावरणातच आत्मविश्वास वाढतो.

यासाठी presentation आणि debate यांचा शिक्षणात समावेश करणं खूप महत्त्वाचं आहे. विषय मांडणं, मुद्दे स्पष्ट करणं, दुसऱ्याचं मत ऐकणं आणि त्यावर सुसंस्कृत उत्तर देणं — या सगळ्या गोष्टींचा सराव केल्याने विचार अधिक स्पष्ट होतात. presentation म्हणजे फक्त स्लाइड्स दाखवणं नाही; ते स्वतःवर विश्वास ठेवून, समोर उभं राहून बोलण्याचं कौशल्य आहे, जे आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर उपयोगी पडतं.

Communication ची सुरुवात मातृभाषेतून — मराठीतून झाली पाहिजे. कारण मुलगा किंवा मुलगी जेव्हा स्वतःच्या भाषेत विचार मांडतो, तेव्हा शब्दांपेक्षा विचार महत्त्वाचा ठरतो. मातृभाषेतून बोलण्याची सवय लागली की आत्मविश्वास भक्कम होतो. त्यानंतर हळूहळू इंग्रजीत बोलण्याची संधी दिली, तर भाषा भीती न राहता कौशल्य बनते. म्हणजेच मराठी आणि इंग्रजी यांचा संघर्ष न होता समतोल विकास होतो.

यासोबतच विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारायची सवय लावणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. “का?”, “कसं?” आणि “याचा उपयोग काय?” असे प्रश्न विचारणारा विद्यार्थीच खऱ्या अर्थाने शिकतो. प्रश्न विचारणं म्हणजे अवज्ञा नाही, तर समजून घेण्याची पहिली पायरी आहे. ज्या वर्गात प्रश्न विचारण्याची मुभा असते, तिथे भीती कमी होते आणि विचारशक्ती वाढते.

Communication आणि confidence building जर शिक्षणाचा भाग झाले, तर मराठी शाळांमधील विद्यार्थी केवळ परीक्षेतच चांगले ठरणार नाहीत, तर आयुष्यात निर्णय घेणारे, स्वतःचं मत मांडणारे आणि जबाबदारीने बोलणारे नागरिक बनतील. ज्ञानाला दिशा देणारा आत्मविश्वास तयार झाला, तर शिक्षणाचा खरा उद्देश साध्य होतो — आणि तो उद्देश मराठी शाळांमधूनही पूर्णपणे साध्य होऊ शकतो.

Career Awareness आणि Skill Education 

आज अनेक विद्यार्थी दहावी–बारावीपर्यंत पोहोचतात, तरीही “पुढे काय करायचं?” या प्रश्नाचं स्पष्ट उत्तर त्यांच्या मनात नसतं. ही मुलांची चूक नाही; ही शिक्षणप्रणालीची उणीव आहे. कारण शाळेत अभ्यास शिकवला जातो, पण आयुष्याचा मार्ग कसा निवडायचा याबद्दल मार्गदर्शन फारसं दिलं जात नाही. परिणामी करिअरचे निर्णय उशिरा, दबावाखाली किंवा गोंधळात घेतले जातात.

म्हणूनच Career Awareness ही गोष्ट कॉलेजमध्ये नव्हे, तर शाळेपासूनच सुरू होणं अत्यंत आवश्यक आहे. मराठी शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या करिअरची ओळख करून दिली गेली पाहिजे. डॉक्टर, इंजिनिअर, शिक्षक यांपुरतेच पर्याय नसून लेखन, डिझाइन, तंत्रज्ञान, खेळ, कला, शेती, व्यवसाय, तांत्रिक सेवा, डिजिटल कामं अशा अनेक क्षेत्रांत संधी उपलब्ध आहेत, हे मुलांना वेळेवर समजायला हवं.

यासाठी विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींशी संवाद, करिअर मार्गदर्शन सत्रं, अनुभव सांगणारे कार्यक्रम आणि प्रत्यक्ष उदाहरणं दिली, तर मुलांना स्वतःच्या आवडी आणि क्षमतेची जाणीव होते. “मी कुठे फिट बसतो?” हा प्रश्न मुलं स्वतःला विचारू लागतात — आणि इथूनच योग्य दिशेची सुरुवात होते.

आज समाजात “Degree म्हणजे यश” असा एक मोठा गैरसमज खोलवर रुजलेला आहे. प्रत्यक्षात मात्र आजच्या काळात degree बरोबर skill असणं अधिक महत्त्वाचं ठरत आहे. कौशल्य नसेल, तर degree असूनही रोजगार मिळत नाही, ही वास्तव परिस्थिती आहे. त्यामुळे शिक्षणाचा उद्देश फक्त प्रमाणपत्र मिळवणं नसून काम करण्याची क्षमता निर्माण करणं हा असला पाहिजे.

यासाठी मराठी शाळांमध्ये तांत्रिक आणि व्यावसायिक कौशल्य शिकवण्याची सोय असणं गरजेचं आहे. इलेक्ट्रिशियन, मेकॅनिक, टेक्निशियन, संगणक कौशल्य, फोटो–व्हिडिओ एडिटिंग, फूड प्रोसेसिंग, हस्तकला, स्थानिक उद्योगाशी संबंधित कौशल्यं — या सगळ्यांमधून विद्यार्थ्यांना स्वावलंबनाची दिशा मिळू शकते. हे शिक्षण “पर्यायी” नसून अनेक विद्यार्थ्यांसाठी मुख्य प्रवाहाचं ठरू शकतं.

तसेच स्थानिक रोजगार संधींची ओळख करून देणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. गाव, तालुका किंवा जिल्हा पातळीवर उपलब्ध असलेल्या संधी समजल्या, तर शिक्षण थेट रोजगाराशी जोडता येईल. यामुळे शिक्षण म्हणजे गाव सोडून शहरात जाणं एवढाच अर्थ न राहता, गावात राहूनही प्रगती शक्य आहे ही मानसिकता तयार होते.

Career awareness आणि skill education जर शाळेपासूनच दिलं गेलं, तर मराठी शाळांमधील विद्यार्थी केवळ नोकरी शोधणारे बनणार नाहीत. ते स्वतःच्या पायावर उभे राहणारे, संधी निर्माण करणारे आणि समाजाला हातभार लावणारे नागरिक बनतील. आणि हेच शिक्षणाचं खरं यश आहे.

शेती, गाव आणि आधुनिक शिक्षण 

आजची शिक्षणप्रणाली नकळत एक धोकादायक मानसिकता रुजवत आहे —
“शेती म्हणजे मागासपणा.”
या विचारामुळे ग्रामीण भागातील अनेक मुलांना असं वाटू लागतं की प्रगती करायची असेल, तर गाव आणि शेतीपासून दूर जायलाच हवं. ही मानसिकता चुकीची आहे आणि ती केवळ मुलांची नाही, तर आपल्या शिक्षणदृष्टीची चूक आहे.

खरं तर शेती मागास नाही;
ती योग्य ज्ञान, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या अभावामुळे मागे पडल्यासारखी दिसते.
शेतीकडे पारंपरिक काम म्हणून पाहिलं गेलं, पण कधीही तिला ज्ञानाधिष्ठित क्षेत्र म्हणून शिकवलं गेलं नाही — हीच खरी समस्या आहे.

भविष्यातील शेती ही केवळ मेहनतीवर नाही, तर
शेती + विज्ञान + तंत्रज्ञान
या संगमावर उभी राहणार आहे.
पाण्याचं नियोजन, मातीची गुणवत्ता, हवामानाचा अभ्यास, उत्पादन खर्च कमी करणं, बाजारभाव समजून घेणं — या सगळ्या गोष्टी विज्ञान, डेटा आणि तंत्रज्ञानाशी थेट जोडलेल्या आहेत. जर या बाबी शालेय शिक्षणातूनच समजावून दिल्या गेल्या, तर विद्यार्थ्यांचा शेतीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलू शकतो.

म्हणूनच मराठी शाळांमध्ये Agri-tech, irrigation आणि soil testing यांची ओळख करून देणं अत्यंत गरजेचं आहे. आधुनिक सिंचन पद्धती, पाणी बचत तंत्रज्ञान, माती परीक्षणाचं महत्त्व, खतांचा योग्य आणि मर्यादित वापर, डिजिटल साधनांच्या माध्यमातून शेती व्यवस्थापन — या गोष्टी शिकवल्या, तर शेतीतही नवोन्मेष, नफा आणि शाश्वत विकास शक्य आहे. यामुळे मुलांना शेती ही “ओझं” न वाटता एक संधी म्हणून दिसू लागते.

याचा सर्वात मोठा फायदा असा होतो की शिक्षण आणि गाव यांच्यातील दरी कमी होते. आज शिक्षण म्हणजे गाव सोडून शहरात जाणं, अशी समज तयार झाली आहे. पण जर शिक्षणातूनच गावातील प्रश्न समजले, त्यावर उपाय शोधण्याची सवय लागली, तर शिकलेली मुलं गाव सोडून जाण्याऐवजी गावातच नवे प्रयोग करू शकतात. पाणी व्यवस्थापन, शेतीपूरक व्यवसाय, स्थानिक उद्योग, प्रक्रिया उद्योग — या सगळ्यांतून गावाची अर्थव्यवस्था मजबूत होऊ शकते.

शिक्षणाचा अंतिम उद्देश केवळ व्यक्तीचा विकास नसून परिसराचा विकास असायला हवा. शिक्षण जर गावाशी, शेतीशी आणि स्थानिक वास्तवाशी जोडले, तर विकास शहरापुरता मर्यादित न राहता सर्वदूर पोहोचू शकतो. यामुळे गाव रिकामं होणं, शहरांवर ताण येणं आणि सामाजिक असमतोल वाढणं या समस्या आपोआप कमी होतात.

शेती, गाव आणि आधुनिक शिक्षण यांचा योग्य समन्वय साधला, तर मराठी शाळा केवळ शिक्षण देणाऱ्या संस्था राहणार नाहीत. त्या ग्रामीण परिवर्तनाची केंद्रे बनतील — जिथून ज्ञान, नवोन्मेष आणि स्वावलंबनाची चळवळ उभी राहील. आणि हेच भविष्यातील सशक्त महाराष्ट्राचं खरं बळ ठरेल.

Life Skills आणि Mental Health 

आजची शिक्षणप्रणाली मोठ्या प्रमाणावर गुण, अभ्यासक्रम आणि परीक्षांभोवती फिरताना दिसते. किती मार्क्स, कोणती रँक, कोणती स्पर्धा — यालाच यशाचं मोजमाप मानलं जातं. मात्र प्रत्यक्ष आयुष्यात उतरल्यावर अनेक विद्यार्थी गोंधळलेले, तणावग्रस्त आणि निर्णय घेण्यात असमर्थ दिसतात. याचं मुख्य कारण म्हणजे शिक्षणात Life Skills आणि मानसिक आरोग्य यांना दुय्यम स्थान दिलं गेलं आहे.

शाळा विद्यार्थ्यांना परीक्षा पास करायला शिकवते,
पण आयुष्य हाताळायला शिकवत नाही —
हीच खरी पोकळी आहे.

सर्वप्रथम आर्थिक समज (financial literacy) ही मूलभूत जीवनकौशल्य आहे. उत्पन्न, खर्च, बचत, गरज आणि हौस यामधला फरक लहान वयातच समजला, तर मुलं अधिक जबाबदार निर्णय घ्यायला शिकतात. आज अनेक तरुण कर्ज, अनियंत्रित खर्च आणि आर्थिक तणावात अडकलेले दिसतात, कारण पैशांबाबतची शिस्त आणि नियोजन त्यांना कधी शिकवलंच गेलं नाही. शाळेतच ही समज दिली, तर पुढे आर्थिक अस्थिरता आणि तणाव मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकतो.

तसंच वेळ व्यवस्थापन (time management) ही तितकीच महत्त्वाची जीवनकौशल्य आहे. अभ्यास, खेळ, विश्रांती, मोबाईल, कुटुंब आणि स्वतःसाठी वेळ — यांचा समतोल कसा साधायचा, हे बहुतेक वेळा कुणीही शिकवत नाही. परिणामी मुलं सतत घाईत, तणावात किंवा अपराधी भावनेत जगतात. शाळेतच वेळेचा योग्य वापर शिकवला, तर कार्यक्षमता वाढते, ताण कमी होतो आणि आत्मविश्वास निर्माण होतो.

शिक्षणातील आणखी एक गंभीर उणीव म्हणजे अपयश स्वीकारण्याचं शिक्षण. आजची व्यवस्था यशाचं कौतुक करते, पण अपयशाला भीतीदायक ठरवते. कमी गुण, पराभव किंवा चुका झाल्या की अनेक मुलं स्वतःलाच दोष देतात आणि खचून जातात. अपयश म्हणजे शेवट नसून शिकण्याची संधी आहे, ही समज निर्माण झाली तरच विद्यार्थी पुन्हा उभा राहू शकतो. आयुष्यात टिकणारा माणूस तोच असतो, जो अपयशातून शिकतो.

या सगळ्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे मानसिक आरोग्य शिक्षण. आजच्या मुलांवर स्पर्धा, अपेक्षा, तुलना आणि अनिश्चित भविष्याचा प्रचंड ताण आहे. तरीही ताण, चिंता, भीती किंवा दुःख याबद्दल बोलणं अजूनही “कमजोरी” मानलं जातं. भावना ओळखणं, व्यक्त करणं, मदत मागणं आणि स्वतःची काळजी घेणं — हे सगळं शाळेत मोकळेपणाने शिकवलं गेलं पाहिजे. मानसिक आरोग्य ही लक्झरी नाही; ती मूलभूत गरज आहे.

जर Life Skills आणि Mental Health शिक्षणाचा अविभाज्य भाग झाले, तर विद्यार्थी फक्त अभ्यासातच नव्हे, तर आयुष्यातही संतुलित, आत्मविश्वासपूर्ण आणि स्थिर राहतील. असे विद्यार्थी तणावात तुटणारे नाहीत, तर परिस्थितीला सामोरे जाणारे बनतात. आणि अशाच विद्यार्थ्यांमधून उद्याचे सक्षम नागरिक, जबाबदार पालक आणि संवेदनशील समाज घडतो.

मराठी शाळांनी जर हा पाया दिला,
तर त्या फक्त शिक्षण देणाऱ्या संस्था न राहता
आयुष्य घडवणाऱ्या शाळा ठरतील.

Digital Literacy आणि Cyber Awareness 

आज बहुतांश मुलांच्या हातात मोबाईल आहे. इंटरनेट, सोशल मीडिया, गेम्स आणि व्हिडिओ हे त्यांच्या रोजच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. मात्र याचा अर्थ असा होत नाही की मुलं डिजिटल साक्षर आहेत. मोबाईल वापरणं आणि डिजिटल साक्षर असणं या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. स्क्रीनवर वेळ घालवणं म्हणजे तंत्रज्ञान समजणं नाही; तर तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित, जबाबदार आणि समजूतदार वापर करणं म्हणजे डिजिटल साक्षरता.

आजची सर्वात मोठी समस्या अशी आहे की मुलं तंत्रज्ञान वापरतात,
पण त्यामागचे धोके, परिणाम आणि जबाबदाऱ्या त्यांना नीट समजलेल्या नसतात.

यामुळेच online safety हे शिक्षणात अनिवार्य ठरतं. वैयक्तिक माहिती कशी जपायची, पासवर्ड का महत्त्वाचा असतो, अनोळखी लिंक, QR code, संदेश किंवा कॉल्सपासून सावध कसं राहायचं — या गोष्टी आज ऐच्छिक राहिलेल्या नाहीत, तर अत्यावश्यक झाल्या आहेत. योग्य मार्गदर्शन नसेल, तर मुलं नकळत सायबर फसवणूक, डेटा चोरी किंवा मानसिक त्रासाच्या जाळ्यात अडकू शकतात.

डिजिटल युगात आणखी एक गंभीर धोका म्हणजे fake news आणि चुकीची माहिती. सोशल मीडियावर दिसणारं प्रत्येक पोस्ट, व्हिडिओ किंवा मेसेज हा खरा असतोच असं नाही, ही समज मुलांमध्ये लवकर रुजली पाहिजे. माहितीचा स्रोत तपासणं, वेगवेगळ्या माध्यमांशी तुलना करणं आणि “forward” करण्याआधी विचार करणं — ही सवय शाळेतूनच लागली, तर समाजात गैरसमज, भीती आणि द्वेष पसरवणं मोठ्या प्रमाणावर थांबू शकतं. डिजिटल साक्षरतेशिवाय लोकशाही आणि सामाजिक समतोल टिकू शकत नाही, हे वास्तव आहे.

तसेच social media वापरण्याची जबाबदारी समजावून सांगणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. पोस्ट, comment किंवा share केल्यानंतर त्याचे परिणाम काय असू शकतात, कुणाच्या भावना दुखावल्या जाऊ शकतात का, कायदेशीर अडचणी येऊ शकतात का — याची जाणीव नसल्यामुळे अनेक मुलं आणि तरुण अडचणीत सापडतात. सोशल मीडिया हे व्यक्त होण्याचं प्रभावी साधन आहे, पण मर्यादा न समजल्यास तेच साधन आयुष्याला अडचणीत आणू शकतं.

यामागचा मुद्दा मोबाईल वापर थांबवण्याचा नाही,
तर मोबाईल समजून, विचारपूर्वक आणि जबाबदारीने वापरण्याचा आहे.

जर Digital Literacy आणि Cyber Awareness शिक्षणाचा अविभाज्य भाग झाले, तर विद्यार्थी तंत्रज्ञानाचे केवळ वापरकर्ते न राहता सुजाण, सुरक्षित आणि जबाबदार डिजिटल नागरिक बनतील. ते फसवणुकीला बळी पडणार नाहीत, चुकीची माहिती पसरवणार नाहीत आणि डिजिटल जगात स्वतःचं संरक्षण करू शकतील.

मराठी शाळांमध्ये हा बदल झाला, तर
तंत्रज्ञान भीतीचं नाही,
तर ताकदीचं साधन बनेल.
आणि हीच आजच्या शिक्षणाची खरी गरज आहे.

शिक्षक - शिक्षणाचा कणा 

कोणतीही शिक्षणव्यवस्था खरोखर मजबूत असायची असेल, तर तिचा खरा पाया इमारती, सुविधा किंवा अभ्यासक्रम नसून शिक्षक असतो. इमारती उभ्या राहू शकतात, तंत्रज्ञान बसवता येतं, अभ्यासक्रम बदलता येतो; पण शिक्षक सक्षम नसेल, तर या सगळ्यांचा अपेक्षित परिणाम कधीच साध्य होत नाही. म्हणूनच शिक्षक म्हणजे शिक्षणाचा कणा आहेत — ही केवळ भावना नाही, तर शैक्षणिक वास्तव आहे.

आज शिक्षणव्यवस्था झपाट्याने बदलत असताना शिक्षकांची भूमिका अधिक जबाबदार आणि अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे. जुनी पद्धत, एकतर्फी शिकवणं आणि फक्त पाठ्यपुस्तकांवर आधारित शिक्षण यापलीकडे जाणं आता पर्याय नसून गरज बनली आहे. अनुभवाधारित शिक्षण, प्रकल्प, संवाद, चर्चा आणि विद्यार्थ्यांच्या सहभागावर आधारित पद्धती अधिक प्रभावी ठरत आहेत. मात्र या पद्धती प्रत्यक्षात राबवण्यासाठी शिक्षकांना नियमित, दर्जेदार आणि अद्ययावत प्रशिक्षण मिळणं अत्यावश्यक आहे.

आजचा विद्यार्थी कालच्यासारखा नाही. त्याची मानसिकता, प्रश्न, ताण, अपेक्षा आणि जग पाहण्याचा दृष्टिकोन बदललेला आहे. अशा वेळी शिक्षकाची भूमिका केवळ “विषय शिकवणारा” इतकी मर्यादित राहत नाही. विद्यार्थ्यांची मानसिक अवस्था, त्यांची भीती, न्यूनगंड, ताण आणि क्षमता समजून घेणं तितकंच महत्त्वाचं ठरतं. म्हणूनच शिक्षकांना मानसशास्त्राची मूलभूत समज आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य, समतोल वापर या दोन्हींचं ज्ञान असणं आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान हे शिक्षकाचं स्थान घेण्यासाठी नाही, तर शिक्षकाला अधिक प्रभावी बनवण्यासाठी आहे — हे समजणं अत्यंत गरजेचं आहे.

शिक्षक म्हणजे केवळ नोकरी करणारा कर्मचारी नसतो. तो समाज घडवणारा शिल्पकार असतो. वर्गात बोललेला एखादा शब्द, दाखवलेली एखादी कृती किंवा दिलेला एखादा विश्वास विद्यार्थ्याच्या आयुष्यावर दीर्घकालीन परिणाम करू शकतो. अनेकदा विद्यार्थ्याचं आत्मविश्वास, विचारसरणी आणि मूल्यव्यवस्था शिक्षकांकडूनच घडते. म्हणून शिक्षकाची भूमिका ही केवळ शैक्षणिक नसून सामाजिक आणि नैतिकदेखील असते.

मात्र ही जबाबदारी प्रभावीपणे पार पाडण्यासाठी शिक्षकांना सन्मान, विश्वास आणि ठोस पाठबळ मिळणं तितकंच आवश्यक आहे. प्रामाणिकपणे, निष्ठेने आणि नव्या पद्धती स्वीकारून काम करणाऱ्या शिक्षकांना केवळ अपेक्षांनी नव्हे, तर प्रोत्साहन, सन्मान आणि सुरक्षित वातावरणाने बळ द्यायला हवं. शिक्षक सतत दबावाखाली, उपेक्षित किंवा असुरक्षित असतील, तर कोणतीही शिक्षणव्यवस्था दीर्घकाळ सक्षम राहू शकत नाही.

म्हणूनच सूत्र स्पष्ट आहे —
शिक्षक सशक्त झाले, तर शाळा सशक्त होते.
शाळा सशक्त झाली, तर शिक्षण सशक्त होतं.
आणि शिक्षण सशक्त झालं, तर समाज सशक्त होतो.

हीच शिक्षणाची खरी ताकद आहे —
आणि त्याचं केंद्रस्थान शिक्षकांकडेच आहे.

शिक्षकांची खरी किंमत कधी कळते? 

खरं सांगायचं तर, आपण शाळेत असताना शिक्षकांचा धाक वाटणं हे जवळजवळ प्रत्येकाच्याच अनुभवातलं सत्य आहे. वर्गात मस्ती करणं, दंगा करणं, नियम मोडणं — आणि त्यावर मिळणारी शिक्षा — त्या वेळी वाटायचं की हे शिक्षक फार कडक आहेत, फार शिस्त लावतात. त्या वयात शिस्त म्हणजे बंधन वाटतं; काळजी वाटत नाही.

पण त्या टप्प्यावर एक गोष्ट आपल्याला कळत नाही —
ही शिस्त रागातून आलेली नसते,
ती भविष्यासाठीची तयारी असते.

शाळेचा शेवटचा पेपर दिल्यावर, किंवा शाळा कायमची सुटल्यावरच हळूहळू उमगतं —
आपल्याला घडवणारे हेच शिक्षक होते.
आज आपण वेळेची किंमत ओळखतो, जबाबदारी स्वीकारतो, चुकीची गोष्ट टाळतो किंवा संघर्षातही उभं राहतो —
यामागे कुठेतरी त्या शिक्षकांचे शब्द, त्यांची शिस्त आणि त्यांचा विश्वास दडलेला असतो.

आजच्या मुलांना हे लगेच समजेलच असं नाही.
कदाचित एखाद्या शिक्षकाचं नाव ठेवतील, चिडवतील,
किंवा त्यांच्या बोलण्याला फारशी किंमत देणार नाहीत.
पण आयुष्य पुढे गेल्यावर —
जेव्हा पहिला मोठा संघर्ष येतो,
जेव्हा अपयश, जबाबदारी किंवा निर्णयाची वेळ येते,
तेव्हा नकळत तेच शिक्षक आठवतात —
तेच शब्द, तेच धडे, तीच शिकवण.

आणि तेव्हा मनातून एकच वाक्य येतं —
“तो शिक्षक खरंच भारी होता.”

विशेषतः वर्गशिक्षक.
जो वर्गातल्या प्रत्येक मुलाकडे फक्त रोल नंबर म्हणून पाहत नाही.
कोण आजारी आहे, कोण शांत आहे, कोण बदललाय —
हे तो ओळखतो.
“काय झालं?”, “कुठे होतास?”
हे प्रश्न विचारणारा शिक्षक
तो फक्त अभ्यासाचा नाही, तर आयुष्याचा मार्गदर्शक असतो.

शिक्षक विद्यार्थ्यांकडे परक्यांसारखं पाहत नाहीत.
ते त्यांना स्वतःच्या मुलांसारखंच पाहतात.
त्यांची जबाबदारी फक्त धडा शिकवण्यापुरती नसते,
तर माणूस घडवण्याची असते —
आणि ही जबाबदारी कुठल्याही पगारात मोजता येत नाही.

म्हणूनच शिक्षकांची खरी किंमत
शाळेत असताना कळत नाही.
ती आयुष्य शिकवायला लागतं तेव्हा उमगते.

आणि तेव्हा जाणवतं —
शिक्षक म्हणजे फक्त भूतकाळाचा भाग नव्हे,
तर आयुष्यभर सोबत राहणारी शिकवण आहे.

पालक, शाळा आणि समाज — एकत्र जबाबदारी 

शिक्षणातील प्रत्येक अडचणीसाठी केवळ शाळेला दोष देणं सोपं असतं, पण ते योग्य नसतं. शिक्षण ही एकट्या शाळेची जबाबदारी नाही; ती एक सामूहिक प्रक्रिया आहे. शाळा, पालक आणि समाज — हे तिन्ही घटक एकमेकांवर अवलंबून आहेत. यापैकी कुठलाही एक घटक कमकुवत राहिला, तर संपूर्ण शिक्षणव्यवस्थेवर त्याचा परिणाम होतो.

पालकांचा सक्रिय सहभाग हा शिक्षणाचा कणा आहे. मुलं शाळेत काय शिकतात, त्यांना काय अडचणी येतात, त्यांची आवड, क्षमता आणि मानसिक अवस्था काय आहे — हे समजून घेणं पालकांची जबाबदारी आहे. फक्त निकालाच्या दिवशी शाळेत येणं किंवा गुणांपुरतं लक्ष देणं पुरेसं नाही. शिक्षकांशी नियमित संवाद, मुलांच्या वर्तनाकडे लक्ष आणि त्यांना मानसिक आधार देणं — यामुळे शिक्षण अधिक परिणामकारक होतं. पालक शाळेपासून दूर राहिले, तर शिक्षण एकतर्फी आणि अपुरं ठरतं.

याचप्रमाणे समाजाचाही शिक्षणात महत्त्वाचा वाटा आहे. स्थानिक संस्था, माजी विद्यार्थी, तज्ज्ञ व्यक्ती, उद्योग, स्वयंसेवी संघटना — यांनी पुढे येऊन शाळांना पाठबळ दिलं, तर शिक्षणाला नवी दिशा मिळू शकते. कुणी अनुभव देऊ शकतो, कुणी मार्गदर्शन, कुणी साधनसामग्री किंवा संधी. समाज शाळेचा भाग बनला, तर शिक्षण केवळ पुस्तकांपुरतं मर्यादित राहत नाही.

म्हणूनच शाळेकडे केवळ शिक्षण देणारी संस्था म्हणून न पाहता community centre म्हणून पाहण्याची गरज आहे. अशी जागा जिथे पालक, शिक्षक, विद्यार्थी आणि समाज एकत्र येतात, संवाद साधतात, समस्या ओळखतात आणि उपाय शोधतात. शाळा जर समाजाशी जोडली गेली, तर ती फक्त विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण परिसराच्या प्रगतीचं केंद्र बनते.

पालक, शाळा आणि समाज यांनी एकत्र जबाबदारी स्वीकारली, तर शिक्षणात होणारे बदल तात्पुरते न राहता टिकाऊ आणि परिणामकारक ठरतात. कारण शिक्षण हा कोण्या एका घटकाचा विषय नाही; तो संपूर्ण समाजाचा सामूहिक प्रकल्प आहे — आणि तो तसाच हाताळला गेला पाहिजे.

सरकारकडून अपेक्षित ठोस बदल 

आज शिक्षण क्षेत्रात निर्माण झालेल्या प्रश्नांवर तात्पुरते किंवा वरवरचे उपाय करून भागणार नाही. विशेषतः मराठी शाळांच्या बाबतीत निर्णय घेताना केवळ आकडे, पटसंख्या किंवा खर्च यांपुरता विचार करून चालणार नाही. शिक्षण हा आर्थिक हिशोबाचा विषय नसून सामाजिक गुंतवणूक आहे, आणि त्याचे परिणाम थेट पुढच्या पिढीच्या भविष्यावर पडतात. म्हणूनच या संदर्भात महाराष्ट्र शासन कडून ठोस, दीर्घकालीन आणि दूरदृष्टीने विचार करणारी पावलं उचलली जाणं अत्यंत आवश्यक आहे.

सर्वप्रथम शाळा बंद न करता त्या सक्षम करणे हा मूलभूत दृष्टिकोन असला पाहिजे. शाळा बंद करणं हा प्रशासनासाठी कदाचित सोपा मार्ग असेल, पण तो ना न्याय्य आहे, ना शाश्वत. शाळा बंद केल्याने प्रश्न सुटत नाहीत; ते पुढे ढकलले जातात. त्याऐवजी मराठी शाळांना आवश्यक सुविधा, प्रशिक्षित शिक्षक आणि आधुनिक शिक्षणपद्धती देऊन त्यांना सक्षम करणे हाच समस्येवरचा खरा उपाय आहे.

यासोबतच bilingual model (मराठी + English skill) स्वीकारणं ही काळाची गरज आहे. शिक्षणाची पायाभरणी मराठीतून झाली पाहिजे, कारण विचार स्पष्ट होतात, समज वाढते आणि आत्मविश्वास तयार होतो. त्याच वेळी इंग्रजी ही कौशल्यभाषा म्हणून प्रभावीपणे शिकवली गेली पाहिजे. यामुळे इंग्रजीविरोधी किंवा मराठीविरोधी असा कोणताही संघर्ष न होता दोन्ही भाषांचा समतोल आणि व्यावहारिक विकास साधता येतो.

मराठी शाळांसाठी infrastructure आणि training या दोन्ही गोष्टी समान महत्त्वाच्या आहेत. केवळ इमारती बांधून शिक्षण सुधारत नाही, आणि केवळ शिक्षकांवर जबाबदारी टाकूनही बदल घडत नाही. वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, क्रीडांगण, संगणक सुविधा यांसोबतच शिक्षकांसाठी आधुनिक प्रशिक्षण, तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेची समज — या सगळ्यांवर एकत्रित भर दिला पाहिजे. यापैकी एखादी कडी कमकुवत राहिली, तर संपूर्ण व्यवस्था अपेक्षित परिणाम देऊ शकत नाही.

सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे धोरणात्मक बदल होणं आवश्यक आहे. मराठी शाळांकडे “पर्याय” किंवा “शेवटचा पर्याय” म्हणून पाहण्याची मानसिकता सरकारने सोडली पाहिजे. त्याऐवजी मराठी शाळांना शिक्षणव्यवस्थेचा कणा मानणारी स्पष्ट भूमिका घ्यावी लागेल. दीर्घकालीन नियोजन, सातत्यपूर्ण निधी, परिणामकारक अंमलबजावणी आणि स्थानिक गरजांनुसार लवचिक निर्णय — हे सगळं धोरणाचा भाग झालं पाहिजे.

जर सरकारने ठाम इच्छाशक्ती दाखवली, तर मराठी शाळा वाचवणं ही केवळ भावनिक किंवा भाषिक मागणी राहणार नाही. ती शिक्षणव्यवस्थेतील यशस्वी परिवर्तनाचं उदाहरण ठरू शकते. कारण मराठी शाळा सक्षम झाल्या, तर केवळ भाषा नाही, तर शिक्षण, समाज आणि भविष्य — सगळंच अधिक भक्कम होईल.

अंतिम निष्कर्ष 

आजचा प्रश्न English विरुद्ध Marathi असा अजिबात नाही. English शिकणं ही काळाची गरज आहे, जागतिक वास्तव आहे आणि ती नाकारण्याचा कुणाचाही हेतू नाही. पण त्याच वेळी आपल्या मातृभाषेला, आपल्या संस्कृतीला आणि आपल्या ओळखीला दुय्यम स्थान दिलं जाणं स्वीकारार्ह नाही. म्हणूनच भूमिका स्पष्ट आहे —
English शिकूया, पण मराठी जपूया.

आपल्याला विकास हवा आहे, आधुनिकता हवी आहे आणि जगाशी स्पर्धा करायची आहे. पण हा विकास मुळं तोडून होऊ शकत नाही. मुळं तोडून उभा राहिलेला वृक्ष कितीही उंच वाढला, तरी तो फार काळ टिकत नाही. त्याचप्रमाणे भाषा, संस्कार आणि ओळख विसरलेलं शिक्षणही दीर्घकाळ परिणामकारक ठरत नाही. शिक्षण म्हणजे फक्त नोकरी मिळवणं नाही; ते जबाबदार, संवेदनशील आणि विचारक्षम माणूस घडवण्याची प्रक्रिया आहे.

मराठी शाळा मागास नाहीत. त्या मागे राहिल्यासारख्या वाटत असतील, तर त्याचं कारण त्यांची क्षमता नाही, तर त्यांना मिळालेल्या संधींचा अभाव आहे. योग्य सुविधा, आधुनिक शिक्षणपद्धती, प्रशिक्षित शिक्षक आणि समाज–सरकारचा ठोस पाठिंबा मिळाला, तर मराठी शाळांमधील विद्यार्थी कोणत्याही private शाळेतील विद्यार्थ्यांपेक्षा कमी नाहीत — उलट अनेक बाबतीत अधिक संवेदनशील आणि समतोल व्यक्तिमत्त्व घेऊन पुढे येऊ शकतात.

खरं तर, योग्य बदल झाले तर मराठी शाळाच आदर्श ठरतील. संस्कार, शिस्त, माणुसकी आणि आधुनिक ज्ञान यांचा समतोल साधणारी शिक्षणव्यवस्था मराठी शाळांमधूनच उभी राहू शकते. आज निर्णय आपल्या हातात आहे —
मराठी शाळा बंद करून प्रश्न झाकायचे,
की मराठी शाळा सक्षम करून भविष्य घडवायचं.

जर आपल्याला खरंच पुढच्या पिढीचं भलं हवं असेल,
तर उत्तर एकच आहे —
मराठी शाळा वाचवा, सक्षम करा
आणि अभिमानाने पुढे न्या.

📌 आता आपण काय करू शकतो? 

हा प्रश्न फक्त सरकारसाठी नाही, तर आपल्यापैकी प्रत्येकासाठी आहे. मराठी शाळांचं भविष्य केवळ धोरणांवर ठरणार नाही; ते समाजाच्या एकत्रित भूमिकेवर ठरणार आहे. बदल हवा असेल, तर तो वरून येण्याची वाट पाहण्याऐवजी प्रत्येक पातळीवर घडवावा लागेल.

सर्वप्रथम पालकांनी मराठी शाळांवर विश्वास ठेवायला हवा. “English medium म्हणजेच दर्जा” हा गैरसमज सोडून मुलांच्या सर्वांगीण विकासाकडे पाहणं गरजेचं आहे. भाषा महत्त्वाची आहे, पण मूल्य, शिस्त, आत्मविश्वास आणि समज हे अधिक महत्त्वाचे आहेत. पालकांचा विश्वास आणि सक्रिय सहभाग मिळाला, तर कोणतीही शाळा सक्षम होऊ शकते.

शिक्षकांनी बदल स्वीकारायला हवेत. काळ बदलतो आहे, विद्यार्थ्यांची मानसिकता बदलते आहे, आणि शिक्षणपद्धतीही बदलायला हव्यात. नव्या पद्धती, तंत्रज्ञान, उपक्रमाधारित शिकवण आणि विद्यार्थ्यांशी संवाद स्वीकारला, तर मराठी शाळांमध्येही दर्जेदार, आधुनिक आणि परिणामकारक शिक्षण सहज शक्य आहे. शिक्षक हा व्यवस्थेतील सर्वात प्रभावी बदलाचा घटक आहे.

समाजाने शाळांना पाठिंबा द्यायला हवा. माजी विद्यार्थी, स्थानिक संस्था, तज्ज्ञ व्यक्ती, स्वयंसेवी संघटना — यांनी पुढे येऊन मार्गदर्शन, सुविधा, अनुभव आणि संधी दिल्या, तर शाळा केवळ अभ्यासाची जागा न राहता परिवर्तनाचं केंद्र बनू शकतात. समाज शाळेपासून दूर राहिला, तर शिक्षण एकटं पडतं; समाज जोडला गेला, तर शिक्षण बळकट होतं.

आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे सरकारने धोरणात्मक आणि ठोस बदल करायला हवेत. शाळा बंद करण्याऐवजी शाळा सक्षम करण्याची स्पष्ट भूमिका, मराठी माध्यमाला बळ देणारा bilingual model, शिक्षक प्रशिक्षण, पायाभूत सुविधा आणि दीर्घकालीन नियोजन — हे सगळं केवळ घोषणांपुरतं न राहता अंमलबजावणीत उतरलं पाहिजे.

हा विषय फक्त वाचून सोडण्याचा नाही.
तो बोलण्याचा आहे, प्रश्न विचारण्याचा आहे
आणि योग्य ठिकाणी आवाज उठवण्याचा आहे.

कारण आज आपण गप्प बसलो,
तर उद्या आपल्या मुलांसमोर
निवड करण्यासाठी पर्यायच उरणार नाहीत.

💬 Call to Action — मराठी शाळेसाठी आपला आवाज

तुम्ही कधी तुमच्या गावातील किंवा परिसरातील मराठी शाळेचा विचार केला आहे का?
तिथले शिक्षक, वर्ग, शिस्त, संस्कार —
किंवा एखादी अशी आठवण
जी आजही तुमच्या आयुष्याला दिशा देते —
ती तुमच्या मनात नक्कीच जिवंत असेल.

मराठी शाळा – भविष्याचा पाया

तो अनुभव, ती आठवण किंवा तुमचं स्पष्ट मत
कमेंटमध्ये नक्की लिहा.

तुमचा एक अनुभव
एखाद्या पालकाला विचार करायला भाग पाडू शकतो,
एखाद्या शिक्षकाला नवी उमेद देऊ शकतो,
आणि समाजाला हे पुन्हा आठवण करून देऊ शकतो की —
मराठी शाळा म्हणजे फक्त शिक्षण नाही,
ती माणूस घडवणारी व्यवस्था आहे.

आज मराठी शाळांबद्दल बोलणं गरजेचं आहे.
प्रश्न विचारणं गरजेचं आहे.
आणि योग्य ठिकाणी आपली भूमिका ठामपणे मांडणं गरजेचं आहे.

कारण आपण गप्प बसलो,
तर निर्णय आपल्याविना घेतले जातील.

हा लेख इथेच संपत नाही.
तो तुमच्या अनुभवातून, तुमच्या शब्दांतून पुढे जाणार आहे.

मराठी शाळा वाचवण्यासाठी,
मराठी शाळा सक्षम करण्यासाठी,
आणि मराठी शिक्षण अभिमानाने पुढे नेण्यासाठी —
तुमचा सहभाग महत्त्वाचा आहे.

मराठी शाळा वाचवणं म्हणजे भूतकाळ जपणं नाही,
मराठी शाळा सक्षम करणं म्हणजे भविष्य घडवणं आहे.

🌸 गाथा महाराष्ट्राची — आपला सह्याद्री • आपली गाथा
📘 Facebook | 📷 Instagram | ✍️ www.gathamaharashtrachi.com
✍️ लेखक: गाथा महाराष्ट्राची टीम